Што бара крилеста „троглава Света Троица“ на ѕидовите на охридска Света Богородица Перивлепта
Црквата Света Богородица Перивлепта, подоцна позната и како Свети Климент, во Охрид, живописана во 1295 година од рацете на мајсторите Михаило и Евтихиј, со векови важи за еден од најголемите споменици на светското културно наследство. Но зад нејзината монументална убавина се кријат сцени и тајни какви што не постојат во ниту еден друг христијански храм на светот. Двете капитални студии на академик Цветан Грозданов детално ги расветлуваат овие уникатни композиции, откривајќи детали што и ден-денес предизвикуваат восхит кај историчарите на уметноста.
In This Article:
- На северниот ѕид во припратата спие Навуходоносор, а до перницата стои суштество со три глави
- Златна глава, сребрени гради и стапала од железо и глина во еден распукан идол
- Јосиф не е побелен старец, туку млад благородник со темна коса и круна со бисери
- Захарија си ја покрива устата, а над вратите се појавува заборавениот Илија
- Во аркосолиумот од 1379 година лежи Остоја Рајаковиќ, зет на Андрија Гропа
На северниот ѕид во припратата спие Навуходоносор, а до перницата стои суштество со три глави
Токму таму е насликана монументалната композиција на библискиот сон на вавилонскиот цар. Научниците потврдуваат дека ова е најстариот сочуван приказ на оваа тема во целото средновековно монументално ѕидно сликарство. Владетелот е прикажан на раскошен лежај, додека кај неговите нозе бдеат стражари во полна опрема, со шлемови, штитови и мечеви. Најголемиот куриозитет е необичното ангелско суштество со крилја, чија десна рака ја допира царската круна. Оваа исклучително ретка и смела претстава на Светата Троица, насликана да ја симболизира нејзината животворна и едносушна природа, претставува единствен ликовен експеримент што ги руши вообичаените византиски канони.
Златна глава, сребрени гради и стапала од железо и глина во еден распукан идол
Веднаш до заспаниот цар, охридските зографи до најситен детал го насликале она што му било претскажано на владетелот: застрашувачки колос чија глава сјае од чисто злато, градите му се од сребро, стомакот од бакар, нозете од масивно железо, а стапалата му се помешани од железо и глина. На фреската буквално се гледа како „шавовите“ на идолот попуштаат под ударот на мистичниот камен што се одвојува од планината без човечка рака. Тој камен е симбол на Христос и Богородица. Прецизноста со која мајсторите ги доловиле различните метали и нивниот сјај сведочи за невидена ликовна зрелост.
Јосиф не е побелен старец, туку млад благородник со темна коса и круна со бисери
Во олтарниот простор, односно во ѓакониконот, Михаило и Евтихиј повторно свесно ги заобиколиле строгите правила на средновековните сликарски прирачници. Тогашните зографски книги наложувале старозаветниот Јосиф и неговите браќа да се сликаат исклучиво како побелени старци. Во Перивлепта, пак, тој е прикажан со густа темна коса до рамениците, едвај нарасната брада и раскошна отворена круна со бисери и скапоцени камења. Облечен во величествен византиски дивитисион, изгледа токму како што доликува на владетелски наследник на фараоновиот двор во Египет, приказ каков што ретко се среќава дури и во најголемите царски манастири во Цариград.
Захарија си ја покрива устата, а над вратите се појавува заборавениот Илија
Во истиот простор се забележуваат и неверојатни психолошки детали. Во сцената на Благовештението, архангел Гаврил му соопштува на свештеникот Захарија дека неговата сопруга Елисавета во длабока старост ќе го роди Јован Крстител. Потоа Захарија излегува од олтарот пред народот и со сопствената рака си ја покрива устата. Тоа е драматичен гест со кој покажува дека онемел поради своето сомневање. Покрај ова, академик Грозданов во својот труд за првпат објавува и фотографија од новоидентификуваната голема биста на светиот пророк Илија, сместена високо над западните влезни врати на ѓакониконот. Фигурата со векови останала незабележана од претходните истражувачи.
Во аркосолиумот од 1379 година лежи Остоја Рајаковиќ, зет на Андрија Гропа
Под овие библиски визии лежи и историјата на средновековен Охрид. Во северозападниот агол на припратата се наоѓа монументална засводена гробница каде што бил погребан истакнатиот властелин, сродник на кралот Марко. Над неговиот вечен дом стражарат светите лекари и бесребреници Пантелејмон, Козма и Дамјан, како и архангелите Михаил и Гаврил. Тие потсетуваат на вековната исцелителска и духовна традиција што уште од времето на свети Климент Охридски пулсира во овој древен град. Охридска Перивлепта не е обична црква. Таа е средновековна галерија на храбри уметнички решенија кои веќе седумстотини години чекаат целосно да бидат одгатнати.
