Шлог и срцев удар не се „судбина“: разговор со проф. Момчило Матиќ за причините, ризиците и утринската рутина што ја практикува
In This Article:
- Професоре, може ли нешто навистина да нè заштити од мозочен удар или срцев удар, или ако „ни е во гените“ — тогаш е неизбежно?
- Кога велите „навики“, колку рано тоа се формира кај човек?
- Ајде да одиме „од почеток до крај“. Што точно е мозочен удар, што точно е срцев удар, и како настануваат?
- Луѓето често се опседнати со холестерол — „лош“, „добар“, диети… Вие, меѓутоа, споменувате и дека премногу низок холестерол може да биде проблем. Како?
- Добро — што е тогаш „најопасно“ кај холестеролот?
- Вие споменувате и атеросклероза кај млади. Како е можно тоа?
- Споменавте хомоцистеин како нешто што „прави воспаленија“. Што значи тоа во практична смисла?
- Ако некој веќе има стеснети садови, плаки, висок притисок — дали тоа „се поправа“, или само чекаме следен удар?
- Конкретно — кои намирници ги издвојувате како „чистачи“ на крвните садови?
- За течности — луѓето слушаат „8 чаши вода“. Вие не сте фан на тие фиксни правила. Што е логиката?
- Споменавте и кафе — дури и дека може да влијае на холестерол?
- А енергетските пијалоци? Вие звучите како да ги сметате за директен ризик.
- А притисокот — што е „опасен“ притисок според вас?
- На крај — луѓето најмногу веруваат кога ќе чујат: „Добро, а ти што правиш?“ Кажете конкретно: што внесувате наутро и како изгледа вашата рутина?
Професоре, може ли нешто навистина да нè заштити од мозочен удар или срцев удар, или ако „ни е во гените“ — тогаш е неизбежно?
Науката одамна утврди дека генетиката влијае, но во мала мера. Гените сами по себе не ја прават болеста неизбежна. Клучното прашање е: дали ние ќе ги „активираме“ тие гени или не. Односно, дали со навики и животен стил ќе ги вклучиме механизмите што водат кон болест — или ќе ги држиме исклучени. Затоа и постои превентивна медицина: да го спречиме настанувањето на болеста со елиминирање на причинителите. Ниту една болест не настанува без причинител што ја поттикнал.
Кога велите „навики“, колку рано тоа се формира кај човек?
Многу рано. Детето до 7-годишна возраст најмногу учи со гледање — не мора да разбере сè, но „впива“ што прават родителите. Ако дома се јаде нормално, ако се спие навреме, ако нема пушење и алкохол, ако има движење, ако нема постојани караници — тоа е огромна основа да не се активираат болести подоцна: дијабетес, притисок, атеросклероза, шлог, инфаркт. И обратно: ако средината ги поттикнува ризиците, болестите доаѓаат порано.
Ајде да одиме „од почеток до крај“. Што точно е мозочен удар, што точно е срцев удар, и како настануваат?
Мозочниот удар се случува на крвните садови на мозокот. Срцевиот удар се случува на крвните садови на срцето — коронарните артерии. Кај мозочниот удар има две главни форми. Најчестата е исхемискиот мозочен удар — кога тромб (или дел од плак што се откинал) ќе „прошета“ низ садовите и ќе заглави во потесен сад, па го блокира протокот. Тогаш тој дел од мозокот останува без кислород и хранливи материи, и настанува оштетување. Тоа е огромното мнозинство — околу 80–90% од случаите. Поретко е хеморагичниот мозочен удар — кога пукнува крвен сад и се случува крварење во мозок. Тоа може да биде од висок притисок, од аневризма (наследна или стекната), од различни механизми. И тука сè зависи од регијата, количината на крварење и садот што пукнал.
Луѓето често се опседнати со холестерол — „лош“, „добар“, диети… Вие, меѓутоа, споменувате и дека премногу низок холестерол може да биде проблем. Како?
Холестеролот не постои во телото „за џабе“. Тој е дел од мембраната на клетките — и ако мембраната остане без доволно холестерол, таа станува нестабилна. Постојат набљудувања дека премногу низок холестерол може да се поврзе со хеморагични мозочни удари, затоа што мембраните мора да ја имаат таа структурна компонента. Холестеролот е и основа за создавање на многу хормони (стероидни хормони) и жолчни соли. Значи, не е логиката „колку пониско, толку подобро“ во секоја ситуација. Од друга страна, висок холестерол, особено во комбинација со високи триглицериди и неповолен однос на LDL/HDL, е ризик. Има повеќе параметри што треба да се гледаат заедно — не само една бројка.
Добро — што е тогаш „најопасно“ кај холестеролот?
Особено проблематичен е оксидираниот холестерол. Тоа значи холестерол што поминал оксидација под влијание на оксидативен стрес, слободни радикали и слично. Оксидирани, преработени производи, храна што долго стои, разни индустриски и „прашкасти“ варијанти — тука се прави терен за проблем. А плаките во садовите не се само холестерол: во нив има и други материи, соли, различни компоненти. Затоа е погрешно целата приказна да се сведува на „само холестерол“.
Вие споменувате и атеросклероза кај млади. Како е можно тоа?
Има разлика меѓу артериосклероза (стареење на садовите и губење на еластичност со години) и атеросклероза (нагомилување плаки, воспаление и оштетување што може да се случи и кај млади ако живеат лошо). Денес веќе гледаме случаи на шлог и инфаркт кај 25–30 години, токму затоа што лоши навики, лоша исхрана, стрес, недвижење — го забрзуваат процесот.
Споменавте хомоцистеин како нешто што „прави воспаленија“. Што значи тоа во практична смисла?
Хомоцистеинот е аминокиселина што се добива во метаболизмот (од метионин) и ако е покачен, може да укажува на воспалителни процеси. Ако се случи воспалително оштетување на ендотелот — внатрешниот слој на крвниот сад — тоа е лоша основа. Ендотелот е првата линија: ако таму има оштетување, полесно се лепат честички, полесно се создава плак, полесно се случуваат проблеми.
Ако некој веќе има стеснети садови, плаки, висок притисок — дали тоа „се поправа“, или само чекаме следен удар?
Не е точно дека „еднаш кога ќе се случи, готово“. Садовите можат да се подобрат, но со дисциплина и со тоа што ќе се отстрани причината: исхрана, движење, сон, стрес. Постојат медицински интервенции (стентови, терапии) кога е веќе сериозно, но најважното е превенцијата: да не дозволиме плаките да станат нестабилни и да се откинат, да се намали воспалението, да се подобри циркулацијата, да се намали згуснувањето на крвта преку хидратација и здрави навики.
Конкретно — кои намирници ги издвојувате како „чистачи“ на крвните садови?
Посебно ги издвојувам шумските плодови и бобинките: боровница, капина, малина, јагода, брусница — затоа што имаат полифеноли и антоцијанини. Потоа: овес, јачмен, мешунки како грав, грашок, па бадеми, семки (на пример тиквини семки), и генерално зеленчук. Растителната храна нема холестерол, а носи супстанции што телото ги користи во насока на подобра циркулација. Но проблемот е кога луѓето претеруваат со огромни количини месо, со алкохол, со леб и тешки оброци — тоа е комбинација што прави „нема спас“.
За течности — луѓето слушаат „8 чаши вода“. Вие не сте фан на тие фиксни правила. Што е логиката?
Не мора да биде догма. Но мора да се пие доволно. Особено кај постари луѓе центарот за жед слабее и не чувствуваат дека им треба вода. А дури и мал дефицит на вода може да направи проблем. Водата влијае на „густината“ на крвта — ако сме дехидрирани, расте ризикот од згуснување и процеси што водат кон тромбози. Една клучна работа е утринска топла вода — една до две чаши топла вода наутро.
Споменавте и кафе — дури и дека може да влијае на холестерол?
Има набљудувања дека пената кај турско кафе има соединенија што можат да влијаат на покачување на холестерол. Не велам дека секој што пие кафе ќе има проблем, туку дека луѓето треба да знаат дека и тука има нијанси — не е само „сокови vs вода“.
А енергетските пијалоци? Вие звучите како да ги сметате за директен ризик.
Да — затоа што често содржат супстанции што предизвикуваат спазам (стегање) на крвните садови. Потоа: кофеин во високи концентрации, и комбинации што кај млади луѓе, особено ако мешаат со алкохол или други стимуланси, можат да бидат фатални за садовите. Тоа е многу лош тренд и јас би ги одвратил младите од тоа.
А притисокот — што е „опасен“ притисок според вас?
По мене, најдобро е човек да тежнее кон 120/80 во сите возрасни групи (освен кај деца, таму има други правила). 140/90 јас лично не го сметам за „нормала“. И ако некој има 140/90, тоа во многу случаи може да се коригира само со промена на стилот на живот: движење, сон, исхрана, намалување стрес. Има луѓе што мерат притисок пред и после прошетка — и гледаат дека после движење притисокот се спушта.
На крај — луѓето најмногу веруваат кога ќе чујат: „Добро, а ти што правиш?“ Кажете конкретно: што внесувате наутро и како изгледа вашата рутина?
Ако ги учам студентите на нешто што јас не го правам, тогаш каков авторитет сум? Затоа ќе кажам што правам. Прво, уште во кревет — самомасажа и раздвижување. Малку триење на мускули, раменици, врат, па нозе, листови, колена — да се поттикне циркулација. Малку истегнување на ‘рбетот — како што се истегнуваат мачки и кучиња кога стануваат: природата тоа го поставила поради циркулација. Ова може да трае околу 15 минути. Потоа — една до две чаши топла вода, на голтки. Потоа ставам чај — и ги менувам чаевите: маточина, црна зова, ајдучка трева, нане, камилица, рузмарин, лаванда (особено ако има напнатост). Не е добро секогаш исто — треба ротација. Потоа доаѓа мешавина што ја правам вака: во пијалокот/чајот додадам лимон, прополис (1–10 капки), една лажичка полен, една лажичка мед, и може (ако се најде) матичен сок од црна зова. По тоа — овошје. Овошјето наутро го сметам за клучно. Правам голема чинија со комбинации како: боровница, малина, купина, јагода, банана, круша, јаболко — што има. Додавам цимет (нагласувам органски), и понекогаш малку маслиново масло — затоа што има витамини што се раствораат во масти. Додавам и прашок од рогач (една до две лажици). И јадам околу половина килограм овошје, а ако остане — го чувам за подоцна или за следниот ден. Потоа — ако целта е да се држи телото во добра форма, одам на овес/јачмен/хељда (како чистечки оброк), со растително млеко или со јогурт (на пример козји јогурт во мала количина). За мене, поентата е: појадокот да биде оброк на чистење — да му дадеш на телото „информација“ дека влегува добра храна и дека процесите одат во вистинска насока. И паралелно со сето ова — движење. Прошетки, колку што може почесто, на чист воздух, по можност подалеку од улици и издувни гасови. Навиките, на крај, прават разлика.
