Тајната вечера во Фурка: Заев и грчките функционери имале тајна средба зад затворени врати во вила на Халкидики
Во книгата „Скриени аспекти на македонското прашање“ („Κρυφές πτυχές του Μακεδονικού“), Ставрос Тзимас отвора еден од оние детали што ретко стигнуваат до јавноста: летото 2019 година, во крајбрежното село Фурка на Халкидики, Зоран Заев седнал на неформална вечера со грчки функционери во вилата на Маргаритис Схинас. Не станувало збор за протоколарна средба, ниту за настан пред камери. Според реконструкцијата на Тзимас, зад морските плодови, виното и грчката музика се водела политичка проверка: дали новата власт во Атина навистина ќе го почитува Преспанскиот договор, и што може Скопје да очекува по смената на владата во Грција.
In This Article:
- „Брчките во телото на регионот се уште се видливи“ стои на речиси 500 страници кај Тзимас
- Од Охрид во јануари 1992 до гласањето во Скопје што ја протурка Преспа
- Јули 2019 ја донесе „Неа демократиа“ на власт и го остави Заев да чека сигнал од Атина
- Вилата на Маргаритис Схинас во Фурка не била избрана случајно
- Грчката страна сакала да го „измери“ Заев, а тој барал потврда дека договорот нема да се разниша
„Брчките во телото на регионот се уште се видливи“ стои на речиси 500 страници кај Тзимас
Оваа реченица постојано се провлекува низ новинарската кариера на Ставрос Тзимас, и добро ја опишува неговата книга: обид да се ископа она што останало под површината на спорот за кој Грција и Македонија потрошија три децении дипломатски, политички и емотивен капитал. Тзимас не е случаен набљудувач. Тој е новинар на грчката агенција АПЕ-МПЕ и на весникот „Катимерини“, човек кој, по сопствено признание, го следи „македонското прашање“ речиси од неговото раѓање во 1991 година, кога распадот на Југославија отвори еден од најосетливите дипломатски јазли на Балканот. Книгата е објавена кон крајот на 2021 година од грчката издавачка куќа „Епикентро“. На промоцијата во Атина, меѓу присутните биле новинарот Павлос Тзимас и поранешниот потпретседател на грчката Влада Евангелос Венизелос. Според нив, изданието е „вредна за секој што сака да ја следи историјата на овој проблем“, бидејќи не застанува кај официјалните наративи, туку влегува таму каде што настаните никогаш не стигнале до камерите.
Од Охрид во јануари 1992 до гласањето во Скопје што ја протурка Преспа
Тзимас ја почнува приказната со бурната средба меѓу Слободан Милошевиќ и Киро Глигоров, во миг кога „топовите во Хрватска и Босна татнеле, а крвта течела“. Оттаму ја следи долгата трага на спорот: Привремената спогодба од 1995 година, обидот за атентат врз Глигоров, грчкиот напор за економско продирање во соседната земја, тајната дипломатија што довела до референдумот, протестите, како и начинот на кој Зоран Заев успеал да ја прошверцува Преспанската спогодба низ парламентот во Скопје. Меѓу тие слоеви од минатото, Тзимас издвојува еден многу понов и многу поинтимен момент: летна средба во 2019 година, во приватна вила на Халкидики, далеку од микрофоните, записниците и официјалниот протокол.
Јули 2019 ја донесе „Неа демократиа“ на власт и го остави Заев да чека сигнал од Атина
Преспанскиот договор беше потпишан во 2018 година, кога во Атина владееше левичарската Сириза на Алексис Ципрас, а во Скопје социјалдемократската власт на Заев. Двајцата лидери го ставија својот политички капитал на маса и го направија она што генерации пред нив не успеаја: договор за името. Но по изборната победа на Кириакос Мицотакис, пред Грција се појави ново прашање. Партијата што како опозиција ја критикуваше спогодбата сега требаше да покаже дали тој став бил вистински отпор или реторика за домашната публика. Заев во тој период се соочуваше со најголемиот политички ризик од својата кариера. Договорот беше негово најголемо достигнување, но и товар за кој плати со поделби во сопствената партија, остри реакции од опозицијата и постојан надзор од Брисел и Вашингтон. Новата грчка власт, пак, мораше да испрати порака и кон Скопје, и кон европските и атлантските партнери: каде стои во однос на документ што веќе беше дел од меѓународното право.
Вилата на Маргаритис Схинас во Фурка не била избрана случајно
Според Тзимас, токму во таа клима била организирана неформалната средба на Халкидики. Домаќин бил Маргаритис Схинас, кој подоцна стана потпретседател на Европската комисија, а во тој период важел за фигура блиска до новата грчка власт и добро позната во неформалните балкански канали на комуникација. Фактот што средбата се одржала во приватна вила, а не во резиденција, министерство или кабинет, зборува за нејзината природа. Таквите разговори немаат протоколарен карактер, не остануваат во официјални записници и им дозволуваат на учесниците да зборуваат поинаку отколку кога пред нив има микрофони. Тзимас ја опишува сцената речиси филмски: лето, морски плодови, вино, грчка музика во заднина. На прв поглед, атмосфера на пријателско собирање. Под површината, политичка проценка со прецизна цел.
Грчката страна сакала да го „измери“ Заев, а тој барал потврда дека договорот нема да се разниша
Авторот пишува дека домаќините сакале да видат каков е реалниот став на Заев кон новата власт во Атина. Истовремено, владата на Мицотакис сакала да испрати порака дека, и покрај претходната критика кон Преспанскиот договор, нема намера да го стави под прашање. На вечерата, според реконструкцијата, Заев ги изложил своите планови за реформи и можни политички потези во земјата. Грчките домаќини му дале гаранции — неформални, над чаша вино — дека Атина останува посветена на почитувањето на договорот. Во суштина, тоа била размена на сигнали меѓу две страни што сакале да избегнат изненадувања. Заев барал сигурност дека новата грчка власт нема да го отвори договорот за кој тој веќе бил политички изложен дома. Грчката страна сакала увид во тоа со каков соговорник во Скопје има работа. Тзимас не дава морална пресуда дали ваквите канали се легитимен дел од дипломатијата или знак на нетранспарентност во прашања што директно ги засегаат двата народи. Тој го реконструира настанот со местото, домаќинот, атмосферата и целта на разговорот, оставајќи читателот да процени колку тешка и колку лична била борбата за опстанокот на Преспанскиот договор откако потписите веќе биле ставени на хартија.
