Рождество Христово: Историја, симболи, традиции и што „не се прави“ пред празникот
Рождество Христово Божиќ е еден од најголемите православни празници — не затоа што „така е по календар“, туку затоа што во срцето на празникот е фактот дека Бог влегол во човечката историја како дете. За многумина, токму затоа Рождество е празник што се доживува подлабоко и од Нова година: не е само датум, туку наратив за надеж, смисла и пресврт. Во православната традиција, Рождество не доаѓа „одеднаш“. Му претходи строг период на подготовка — Божиќниот пост — а празникот потоа не завршува со едно јадење и една честитка, туку се продолжува низ денови кога луѓето се собираат, одат на гости и го делат празничниот дух.
In This Article:
- Зошто Рождество Христово го славиме на 7 јануари, а католиците на 25 декември?
- Приказната за раѓањето: Витлеемската ѕвезда, патувањето на Марија и Јосиф и раѓањето во јасли
- Тројцата мудреци и нивниот дар: злато, темјан и смирна – длабоката симболика на трите подароци
- Темниот пресврт во приказната: Ирод, нарачаното убиство и бегството во Египет
- Витлеемската ѕвезда, јаслите, ангелите и имелата – симболи на Божиќ кои живеат и денес
- Традициите во Македонија: Божиќниот пост, Бадник, празничната литургија и Денови на радост
- Што не се прави пред Божиќ: правила на вера, обичај и добрина
- Рождество Христово – празникот што сведочи дека најголемата сила доаѓа преку кревкост, блискост и добрина
Зошто Рождество Христово го славиме на 7 јануари, а католиците на 25 декември?
Кај нас Рождество се празнува на 7 јануари, затоа што црковниот календар во богослужбената пракса се води по јулијанскиот календар, кој денес „доцни“ 13 дена зад граѓанскиот (грегоријански) календар. Затоа „25 декември“ по стариот календар паѓа на 7 јануари по новиот. Во дел од православниот свет, Рождество се слави на 25 декември, бидејќи тие цркви го следат новиот календар за фиксни празници. Значи, не станува збор за „два различни Божиќи“, туку за различна календарска пракса.
Приказната за раѓањето: Витлеемската ѕвезда, патувањето на Марија и Јосиф и раѓањето во јасли
Христијанската нарација за Рождеството почнува со очекување: дека ќе дојде Спасител и дека ќе има знак. Во евангелскиот наратив, тој знак се врзува со Витлеемската ѕвезда — светлина што не е само небесен феномен, туку порака: „се роди Оној што го очекувате“. Потоа доаѓа човечкиот дел што ја прави приказната уште посилна: Марија, бремена, и Јосиф одат во Витлеем поради попис. Не наоѓаат место за престој и се засолнуваат во простор за добиток — во традицијата често опишан како пештера или штала. Токму таму се раѓа Исус. Овој момент е клучен затоа што ја руши логиката на „моќта“: центарот на верата не започнува во дворец, туку на маргината — во сиромаштија, тишина и студ.
Тројцата мудреци и нивниот дар: злато, темјан и смирна – длабоката симболика на трите подароци
По раѓањето, приказната се проширува: кон новороденото дете доаѓаат мудреци од Исток следејќи ја ѕвездата. Тие носат три подароци — злато, темјан и смирна — и токму во тие три работи се чита симболиката на целиот негов живот: злато — чест за цар, достоинство; темјан — знак за божественост и богослужба, но и здравје, затоа што темјанот е древен лек; смирна — навестување на страдање и смрт (се користела и во погребни обреди). Рождество тука престанува да биде „идилична сцена“. Уште на почеток, радоста има сенка: се навестува дека ова дете нема да живее лесна човечка приказна.
Темниот пресврт во приказната: Ирод, нарачаното убиство и бегството во Египет
Евангелскиот наратив не ја романтизира приказната. Се појавува цар Ирод, кој ја слуша веста за „новородениот цар“ и реагира како што реагира власта кога чувствува закана: со страв и насилство. Следи наредба за убиство на младенци во Витлеем и околината. Во истиот наратив, Јосиф добива предупредување и семејството бега во Египет, па подоцна се враќа и живее во Назарет. Овој дел е важен затоа што потсетува: Рождеството не е само приказна за светлина, туку и за прогон, бегалство и преживување.
Витлеемската ѕвезда, јаслите, ангелите и имелата – симболи на Божиќ кои живеат и денес
Симболите што останале до денес се: Витлеемската ѕвезда како симбол на знак и насока, светлина што „води“, затоа и денес останува симбол на надеж и пат; пештерата/јаслите — сцената на раѓањето не е само декор туку поента: најголемото доаѓа во најскромното; ангелот и ѕвончињата што се врзуваат со објавата на радосната вест и со славење; ималата (holly), кој во христијанската симболика ги поврзува бодликавите листови со трновиот венец, а црвените плодови со пролеаната крв.
Традициите во Македонија: Божиќниот пост, Бадник, празничната литургија и Денови на радост
Во православната пракса, Божиќниот пост трае повеќе недели и завршува на Бадник (6 јануари). Целта е воздржување, молитва, смирување на телото и умот пред празникот. На Бадник постои обичај да се воздржуваат од јадење „до првата ѕвезда“ — како народно потсетување на Витлеемската ѕвезда. Во многу храмови, празничната служба започнува вечерта на 6 јануари и продолжува во ноќта/рано на 7 јануари, како центар на празнувањето. Во некои словенски земји деновите од Божиќ до Водици (19 јануари) се нарекуваат „Светки“. Кај нас тој термин речиси не се користи, но суштината е слична: денови на радост и собирање, до Водици.
Што не се прави пред Божиќ: правила на вера, обичај и добрина
Пред Божиќ најчесто се повторуваат три практични правила — и сите три имаат здрав морален корен: Не се карај и не влегувај во празник со омраза. Ако можеш — помири се. Подготви го домот порано, за празникот да не ти помине во нервоза, чистење и трчање. Не одбивај гостин и не затворај врата без причина. Гостопримството е дел од духот на празникот — и како морал, и како симболика (Светото Семејство „немало место“).
Рождество Христово – празникот што сведочи дека најголемата сила доаѓа преку кревкост, блискост и добрина
Рождество Христово не е само „зимска традиција“. Тоа е тврдење дека најголемата сила не влегува во светот со демонстрација, туку со кревкост; не со страв, туку со близина; не со моќ, туку со раѓање. И затоа празникот има логика: пост што те смирува, Бадник што те подготвува, богослужба што те собира и денови по празникот што те тераат да бидеш човек — барем малку повеќе од вчера.
