Епископијата кај Мородвис, кочанско, ја голта тревата, а ние глумиме дека ја чуваме историјата додека таа пропаѓа пред наши очи
Утрото во Мородвис не почнува со сирена, туку со метален звук од лопата што удира во камен. Нема свечени говори, нема бина, нема министри што се сликаат пред туѓ труд. Има луѓе што се наведнати, со раце валкани од земја и трње, и една тивка дисциплина што повеќе личи на молитва отколку на акција. Некој од нив го кажал најточниот наслов за целата приказна: „Заштитата на културното и историското наследство е наша заедничка одговорност…“ — и тоа е вистина. Но во Македонија, ваквата реченица најчесто се појавува кога нешто веќе било оставено да пропаѓа и кога, по навика, народот треба да ја поправа срамотата на институциите. Мородвис е на 2,5 километри од Зрновци. Низ селото тече Морошка, а над него стои Плачковица. И како што селата во Македонија се празнат тивко, така и ова село се стеснило во бројки: 549 жители (2002) → 318 (2021). Селото „надалеку е познато“ по два археолошки локалитети: „Моробиздон“ (во центарот) и „Манастириште“. Во таа реченица има сè: и гордост, и трагедија. Затоа што „надалеку познато“ кај нас премногу често значи: познато на хартија — запуштено на терен.
In This Article:
- Моробиздон: од град до село, археолошки бисер со континуитет и значење за историјата на Македонија
- Четири цркви на едно место: Археолошки редок комплекс од V до XVI век и град на слоеви
- Системска негрижа: Државните институции ги забораваат локалитетите, а народот сам расчистува
- Митови против факти: Мородвис не е местото каде е создадена кирилицата, но сведочи за писменоста
- Мородвис може да стане вистинска туристичка дестинација, но прво мора да престанеме да глумиме држава
- Мародвис е тестот кој Македонија постојано го паѓа: дали сме народ што ја почитува историјата или само ја користи како декор?
Моробиздон: од град до село, археолошки бисер со континуитет и значење за историјата на Македонија
Археолозите и историските извори му менувале име како што му се менувале вековите: Моробиздон / Моробизд / Морозвизд / Morovisdos — но суштината е иста: тука не се работи за „некои рушевини“, туку за континуитет. Стручната литература го става локалитетот „Црквиште – Моробиздон“ меѓу најзначајните ранохристијански остатоци во источна Македонија. Во еден труд што ги анализира Баргала и Црквиште, авторите ги опишуваат како значајни центри во периодот на раното христијанство, со податок дека во 552 година испратиле свои епископи на Петтиот вселенски собор во Константинопол. Таму каде што денес доброволците вадат корења и отпад, некогаш имало епископски комплекс — религиозен и политички центар во рамки на големите државни системи на Балканот (прво бугарски/византиски контексти, потоа и понатаму). Има места во Македонија што се „стари“. Мородвис е нешто друго: место што сведочи дека тука имало организација, градска логика, црковна структура, пишана и материјална култура. Не „народни приказни“, туку археологија.
Четири цркви на едно место: Археолошки редок комплекс од V до XVI век и град на слоеви
На локалитетот „Црквиште“ археолошки се регистрирани четири цркви од различни периоди: најстарата ранохристијанска базилика (V–VI век), потоа цркви од XI, XIII и XVI век. Ако ова беше во држава што знае што прави со наследството, само таа реченица ќе беше туристичка индустрија. Кај нас, таа реченица најчесто завршува како: „има локалитет, ама...“ Во самиот стручeн опис се нагласува и поширокиот археолошки контекст: остатоци од антички град (римски период), а потоа средновековен град-епископија со некрополи и повеќеслојни градби.
Системска негрижа: Државните институции ги забораваат локалитетите, а народот сам расчистува
Еден туристички водич вели дека локалитетот летно време е обраснат со трева и грмушки и дека е потребно континуирано одржување од надлежните институции, со забелешка дека одговорноста за заштита/презентација е кај надлежните служби за заштита. И тука е проблемот што треба да се каже без страв: „Континуирано“ кај нас значи: еднаш годишно да се расчисти, па да се заборави. Се чека следната фотографија со трева до колена, следниот статус со „заедничка одговорност“, следниот круг на истата срамота. Во 2006 година, по осумгодишна пауза, медиумски текст пренесен преку блог-публикација зборува за истражно-заштитни работи со македонски и американски археолози и ги пренесува локалните сомнежи за исчезнати артефакти — а потоа и став на археологот Кирил Трајковски кој ги негира најсензационалните тврдења (на пример за „прстен од времето на Александар“). Тоа е важен момент не поради трачот, туку поради симптомот: кога институциите не комуницираат јасно, на терен никнува недоверба. И така, од власт до власт — локална, централна, партиска, техничка — се повторува истиот рефрен: има ископувања, има проекти, има фотки, има „стратегии“, а нема редовен режим на конзервација, презентација, физичка заштита и одржување. За разлика од тоа, народот кога ќе се појави — се појавува со лопата и косилка.
Митови против факти: Мородвис не е местото каде е создадена кирилицата, но сведочи за писменоста
Ова прашање е моќно, затоа што во себе носи две работи: желба за гордост и потреба од вистина. Кратко и прецизно: Не постои потврден научен консензус дека кирилицата била „напишана“ (создадена) во оваа црква во Мородвис. Кирилицата како писмо, според стандардните енциклопедиски извори, се развива во IX–X век, во контекст на словенската христијанизација и книжевност, како писмо што се темели на грчката унцијала и е поврзано со кругот на учениците на Кирил и Методиј и книжевните школи на регионот. Кирилицата денес ја користат стотици милиони луѓе — во зависност од методологијата, се движи во рамка од околу 250+ милиони до ~300 милиони корисници. Но, на локалитетот во Мородвис е регистрирано кирилско графито (Cyrillic graffito) во контекст на археолошки наоди. Тоа значи нешто важно, но поинакво од митот: кирилското писмо било присутно/користено на локалитетот во одреден период, што е сосема логично за епископски центар во средниот век. Но тоа не е исто со „овде е создадена кирилицата“. Мородвис не мора да биде „родно место“ на кирилицата за да биде огромен доказ дека сме биле дел од цивилизацискиот тек што ја создал и ширел писменоста. И ако веќе сакаме гордост — најголемата гордост е да не лажеме, туку да зачуваме.
Мородвис може да стане вистинска туристичка дестинација, но прво мора да престанеме да глумиме држава
Селото веќе има природни и културни точки: кеј на реката, етно-куќа, чинари, манастирско опкружување, и два археолошки локалитети. Мородвис има и уште една предност што ретко ја имаме: локалитетот е блиску, достапен и „читлив“ за посетител — не ти требаат три часа планинарење за да стигнеш до рушевина. Рецептот е едноставен, ама бара да престанеме да глумиме држава и да станеме држава. 1. Основна инфраструктура што не ја понижува историјата: Патека, дискретно осветлување, информативни табли со QR-код, и минимална ограда каде што мора. Ништо „кич“, ништо бетонски циркус — туку културно уредување. 2. Приказна што се раскажува на лице место: На таблите (и на веб) да стои јасно: четири цркви – V, XI, XIII, XVI век; епископски центар; слоеви на живот. Луѓето доаѓаат по приказна, не по дата. 3. „Брегалничка ранохристијанска рута“: Ако Баргала и Црквиште се спомнуваат како клучни ранохристијански точки во регионот, тие може да се врзат во рута со локални водичи, школски екскурзии и викенд-тури. 4. Културен туризам што носи пари во селото, не само во брошури: Домашна храна, локални производи, сувенири со вкус (не пластика), мал сезонски „инфо-пункт“ во соработка со етно-куќата. Кога туристот ќе остави 20 евра во Мородвис, тогаш локалитетот престанува да биде трошок и станува причина да се чува. 5. Дигитална надградба без глумење „паметни градови“: Една скромна AR/аудио тура (македонски/англиски) и добро уреден Google/Maps профил со фотографии, работи подобро од 10 конференции. А локалитетот е веќе „free access“, што е предност ако е уреден.
Мародвис е тестот кој Македонија постојано го паѓа: дали сме народ што ја почитува историјата или само ја користи како декор?
Да, заштитата е „заедничка одговорност“. Ама државата и институциите имаат непропорционално поголема обврска, затоа што тие имаат буџети, надлежности и закони — и затоа што ние сите ги плаќаме. Кога локалитет од ваков калибар чека доброволци за да не биде џунгла, тоа не е „недостаток на ресурси“. Тоа е култура на негрижа. И најсрамното: ова не е негрижа од вчера. Ова е негрижа од сите власти до сега. Сите доаѓале со истата фраза: „ќе вложиме“. Потоа вложувале во нешто што се слика, а не во нешто што се одржува. Мародвис е тест што Македонија постојано го паѓа: дали сме народ што ја почитува својата историја или народ што ја користи само како декор кога му треба патриотска фотка. Ако ова расчистување заврши како уште еден статус, ништо не сме направиле. Само сме купиле време до следната трева. Но ако од ова произлезе редовна грижа, проект што има смисла, и рута што носи луѓе — тогаш Мародвис ќе биде тоа што веќе е по својата историја: сведоштво дека овде имало живот, ред и цивилизација.
