Македонија е втора по загаден воздух во Европа: 10 луѓе дневно умираат, а мерните станици не работат
Секоја зима, невидлива опасност се спушта врз македонските градови. Не е магла. Не е само чад. Тоа е воздух кој убива — бавно, тивко и статистички прецизно. На 24 март 2026 година, швајцарската платформа IQAir го објави осмиот по ред годишен извештај за квалитетот на воздухот во светот. Медиумите во Македонија го пренесоа во неколку реченици, а потоа темата исчезна. Но бројките не исчезнуваат само затоа што не ги гледаме. Македонија е на 34-то место во светот според загаденоста со PM2.5 честички, и на второ место во Европа, веднаш зад Босна и Херцеговина. Просечниот коефициент е 21,2 — три до пет пати над она што Светската здравствена организација го смета за безбедно. Само три европски земји го дишат воздухот кој ги исполнува безбедните стандарди на СЗО: Андора, Естонија и Исланд. Македонија не е меѓу нив. Македонија не е ни блиску до нив.
In This Article:
- PM2.5 честички убиваат 3.500 до 3.800 Македонци годишно
- Домаќинствата, сообраќајот и термоелектраните како најголеми извори на загадување на воздухот
- Тетово – хронично најзагаден град, со проект за прочистување без јасен резултат
- Историја на неисполнети ветувања – нема систем, нема забрани, нема решенија
- Македонија е во топ 40 во светот меѓу најзагадените земји – Балканот е европски центар за лош воздух
- Сиромаштијата и нееднаквата изложеност го продлабочуваат проблемот
- Системот за мерење е нефункционален, без податоци нема политика, без политика – состојбата останува иста
- Секое одложување е одлука – смртноста не е судбина, туку резултат на политички избори
PM2.5 честички убиваат 3.500 до 3.800 Македонци годишно
За да се разбере колку е сериозна состојбата, треба да се знае што значи PM2.5. Тоа се ситни цврсти честички, со дијаметар помал од 2,5 микрометри — помали од 30-ти дел од дебелината на влакно од коса. Толку ситни се, што го пробиваат дишниот пат, навлегуваат во белите дробови па во крвотокот, и со текот на времето ги оштетуваат срцето, мозокот и садовите. Нема ниво на изложеност кое е целосно безбедно. Стандардот на СЗО е 5 микрограми на кубен метар годишно — вредност поставена не затоа што е без ризик, туку затоа што е минимален реален праг. Во Македонија, просечната годишна концентрација за периодот 2020–2022 изнесувала 29,2 микрограми. Во зимските месеци концентрациите достигнуваат до осумнаесет пати над дозволеното. Тетово и Струмица, најзагадените градови, имаат коефициент 27,3 — пет до седум пати над максимумот. Скопје е на 113-то место во светот, со вредност 19,1. Овие бројки се луѓе: според Институтот за јавно здравје, годишно во Македонија прерано умираат околу 3.500 до 3.800 луѓе поради загаден воздух. Тоа е 17,7 отсто од вкупната смртност во државата. 11,6 отсто од смртните случаи кај новороденчињата се должат на загадениот воздух. Истражувањата покажуваат дека македонските жители губат во просек половина година од животниот век, а во некои скопски општини и цела година. Болести како срцев и мозочен удар, хронична опструктивна белодробна болест, рак, деменција и намален коефициент на интелигенција кај децата се директно поврзани со загадувањето.
Домаќинствата, сообраќајот и термоелектраните како најголеми извори на загадување на воздухот
Постои политичка практика во Македонија — кога ќе дојде зимата и воздухот ќе биде загаден, одговорноста се префрла на граѓаните. Поранешниот премиер Заев во 2018 изјави: „повеќе од 90% причината за загадувањето се токму граѓаните и нивниот начин на греење." Но тоа е само дел од вистината. Според стратегијата за енергетски развој, над 60% од домовите се греат на дрво — повеќе од 253.000 домаќинства. Причината не е необразованост, туку сиромаштија: централно греење е скапо, гасификацијата не е комплетна, а топлинските пумпи и клима-уредите бараат повеќе средства. Субвенциите се целосно несразмерни на бројот на загрозени домаќинства. Вториот најголем извор е сообраќајот. Над 684.000 возила, од кои две третини се дизел и постари од 15 години, а една третина се во Скопје. Иницијативите за забрана на увоз на стари возила не се реализирани. Третиот е РЕК Битола — термоелектраната снабдува 70% од струјата, а во 2022 била најголем загадувач со сулфур диоксид и прашина на Западен Балкан. Издувните гасови се 17 пати над дозволеното. На крај, системот за мерење не работи — 39 инструменти (30%) во 2025 година не функционирале. Не може да се мери тоа што не се сака да се види.
Тетово – хронично најзагаден град, со проект за прочистување без јасен резултат
Меѓу македонските градови, Тетово е поим за загаденост. Градот е оптоварен со комбинација од географија (котлина и планини), греење на дрва и јаглен, и индустриски капацитети. Температурните инверзии ја спречуваат дисперзијата на загадувачите. Во 2022, Тетово е дел од проектот „EU for Clean Air" со грант од 10 милиони евра за подобрување на квалитетот на воздухот во четири општини. Детали за спроведувањето и рокови не се познати. Европската комисија бара земјата да го зголеми финансирањето за намалување на загадувањето — и на локално и на национално ниво.
Историја на неисполнети ветувања – нема систем, нема забрани, нема решенија
Борбата против загадениот воздух во Македонија е историја на недржани ветувања. Во 2018 година Владата ветила забрана за греење на дрва, мазут и јаглен за пет до шест години. Тој период истече, а загадувањето остана. О2 иницијативата во јануари 2026 година заклучува: не постои системски пристап. "Нема сериозни мерки ниту за греење, ниту за сообраќај, ниту за индустрија, ниту за градежништво. Само некакви ветувања кои, којзнае, дали ќе се остварат." Конкретни забрани кои може веднаш да се воведат се: забрана на петрол-кокс во погони, задолжителни филтри на оџаците, мерења на PM2.5 и PM10 на градилишта — но тие не се спроведуваат. "Ако дозволуваш при вакво загадување да се гори петрол кокс непречено, тоа значи дека свесно не сакаш да го решиш проблемот." Дури и Лазарополе — симбол за чист воздух — не ги исполнува стандардите. Ако и чистото место е загадено – каде да се побегне?
Македонија е во топ 40 во светот меѓу најзагадените земји – Балканот е европски центар за лош воздух
IQAir извештајот опфаќа 9.446 градови во 143 земји. Само 14% ги исполнуваат препораките на СЗО. Македонија е 34-та во светот — помеѓу Чад и Демократска Република Конго. Најзагадените држави се Пакистан, Бангладеш, Таџикистан, Чад, Конго, а најзагаден град во светот е Лони, Индија. Но Македонија не е земја во развој без инфраструктура — таа е кандидат за ЕУ. Германија и Естонија се со значително помало загадување. Балканот генерално страда од скапани возила, јагленски електрани и сиромаштија. Годишно, регионот губи 20.000 животи поради загаден воздух. Трошоците од јагленските електрани на Балканот се до 3,4 милијарди евра годишно.
Сиромаштијата и нееднаквата изложеност го продлабочуваат проблемот
Постои речиси невидлива нееднаквост во изложеноста на загадување. Тие што немаат за клима-уред, топлинска пумпа или стан во проветрена зона – вдишуваат повеќе. Старите, децата, сиромашните се најпогодени. Во Македонија, каде 37% од населението пуши, здравствениот систем е дополнително оптоварен. Хроничната опструктивна белодробна болест, според д-р Каркински, е „подмолна и напредна кога луѓето доаѓаат на преглед" – 11,8% од мажи над 40 години се погодени.
Системот за мерење е нефункционален, без податоци нема политика, без политика – состојбата останува иста
Практичниот проблем кој стои на патот на решавањето: несоодветното мерење. Во март 2025, САД ја стопираа програмата за мерење преку амбасади – милиони луѓе останаа без точни податоци. Во Македонија, секој трет пат мерните станици не работат. Без валидни информации, нема државна политика. О2 иницијативата проценила дека состојбата со PM2.5 не се изменила значајно последните пет години – малите разлики се поради временски услови, не поради политики и мерки. Зимата – до осумнаесет пати над дозволеното, надвор од грејна сезона – и до три и пол пати. Во ниту еден период од годината воздухот не е безбеден според СЗО.
Секое одложување е одлука – смртноста не е судбина, туку резултат на политички избори
Извештајот на IQAir за 2025 година е само последниот од повеќе. Македонија не стана втора во Европа преку ноќ, и нема да се поправи преку ноќ. Но она што ја создава разликата е дали државата ги гледа овие бројки и реагира – или само ги прима на знаење и продолжува. Секоја зима која поминува без системски мерки е активна одлука да се дозволи состојбата да продолжи. Секоја мерна станица која не работи е избор да не се знае. Годишно, на секои 100.000 жители, 222 лица се класифицирани како починати поради долготрајна изложеност на PM2.5. Тоа се реални луѓе, со реални семејства, кои умреле порано отколку требало. Не поради судбина. Поради воздухот.
