Каде оди душата после смртта? Православната мапа на „потоа“, ја објаснува проф. др Владимир Ступар
Кога ќе умре човек, првото што останува зад него е тишина што не се пополнува со ништо. Некои ја пополнуваат со спомени, некои со прашања, некои со гнев, а некои со обид да ја оттурнат мислата под тепих. Но прашањето, колку и да го глумиш дека не постои, секогаш се враќа во најлош момент — кога ќе чуеш опело, кога ќе стоиш на гробишта, кога ќе ти заѕвони телефонот со вест што не ја сакаш. Каде оди душата после смртта? Во православната традиција, ова не е поетика. Ова е „реална карта“ на која со векови се молело, се плачело, се надевало и се опоменувало. А еден од луѓето што ја објаснува таа карта без романтика и без шминка е проф. др Владимир Ступар — свештеник (протојереј-ставрофор), теолог и професор, сабрат на Соборната црква во Сараево. Неговиот стил не е „да ти го разубави стравот“, туку да ти ја постави перспективата што Црквата ја носи како Предание: човекот не завршува со телото, но и не продолжува како „слободен турист“ во некоја маглива вечност. Продолжува — и одговорноста продолжува. Ова е приказна за тоа „потоа“: како Ступар ја објаснува судбината на душата, зошто се важни третиот и четириесеттиот ден, што значат таканаречените митови, и зошто молитвата на ближните не е утеха — туку интервенција.
In This Article:
- Човекот е создаден за вечност и смртта е „ненормалност“ — раздвојувањето на душата и телото е само привремено
- По смртта следува привремен суд — душата е определена до општото воскресение, молитвата на живите има суштинско значење
- Првите два дена по смртта душата ги обиколува местата и луѓето што ги сакала — не е сама, ангелите ја придружуваат
- Третиот ден после смртта е моментот кога душата се вознесува и се приближува кон Божјиот престол — започнува определувањето
- Во 40 дена душата гледа и небесна светлина и темнина — на 40-тиот ден се определува каде ќе чека до Судот
- Митарствата: духовните „царини“ низ кои минува душата се реална борба со злото, а не фантазија
- Клиничка смрт — Бог понекогаш ја допушта оваа граница како опомена и шанса за покајание
- Зошто се повикува свештеник за човек кој умира — исповедта и причестувањето се најважни за душата
- Зошто Црквата не прави опело за некрстени — молитвата не се наметнува таму каде што не се сака
- Воскресението на телото — финалната точка е обединет човек: душа и тело за суд и вечност
- Молитвата и милоста за починатите — најголема реална помош според православието
- Вистинската утеха не е „немој да се плашиш“, туку врска со Христос — само тогаш смртта нема моќ над човекот
- Ако прашањето ти е лично: душата продолжува, 40-дена се важни, молитвата е вистинска помош — а најсилната сигурност е заедницата со Христос
Човекот е создаден за вечност и смртта е „ненормалност“ — раздвојувањето на душата и телото е само привремено
Ступар тргнува од едно тврдење што православниот човек го слуша често, но ретко го осознава до крај: човекот не е создаден да исчезне. „Човекот е создаден да живее вечно — и душата, и телото.“ Во неговото читање, смртта не е „природно финале“. Смртта е последица на одвојувањето од Бога — „пукнатина“ што влегла во човечкото битие и го направила смртно. Телото се враќа во земја — „земја си, во земја ќе се вратиш“ — но душата не се распаѓа со телото, туку продолжува да постои. И тука тој внимателно става една важна ограда: и душата и телото се „бесмртни“ во смисла дека ова разделување е привремено, затоа што христијанската вера исповеда нешто што ја менува целата равенка: „Чекам воскресение на мртвите и живот на идниот век.“ Смртта не е крај — туку фаза.
По смртта следува привремен суд — душата е определена до општото воскресение, молитвата на живите има суштинско значење
Кога телото умира, во православната перспектива не се случува „слободно лебдење“ на душата. Ступар вели дека душата оди на привремен суд — доаѓа пред Христос и се определува дали ќе биде во близина на Бога — „светлината“ и животот, или одделена во темнина и тага. Во опелото Црквата пее: „Со светите упокој, Христе, душата на Твојот слуга, каде што нема болест, ни жалост, ни воздивнување, туку живот бескраен.“ Според Ступар, ова не е поезија, туку цел на човековото постоење — вечен живот во заедница со Бога. Молитвата на живите не е формалност, туку молба Бог да прими човек „со светите“ во Царството Небесно. После смртта човекот не може сам да си помогне: „Човекот за себе не може ништо да направи по раздвојувањето на душата од телото — тогаш остануваат молитвите на Црквата и на ближните.“ Затоа постојат помени, парастоси, литургиски спомнувања и милостини за душа.
Првите два дена по смртта душата ги обиколува местата и луѓето што ги сакала — не е сама, ангелите ја придружуваат
Во Преданието постои учење дека првите два дена по смртта душата има особено искуство. Според Ступар, во тие два дена душата, ослободена од телото, духовно се движи и — по Божјо допуштање — ги посетува местата и луѓето кон кои била најврзана. „Душата не е сама.“ Во моментот на смртта се појавуваат ангелот-чувар и ангел испратен од Бога за исходот на душата. Душата ја гледа сопствената мртва телесност, го сознава фактот: „јас сум жив, иако телото е мртво.“ Таа обиколка е конфронтација со новата реалност — не може да комуницира со своите блиски како порано, не затоа што не сака, туку затоа што нема тело — нема инструмент за материјален свет.
Третиот ден после смртта е моментот кога душата се вознесува и се приближува кон Божјиот престол — започнува определувањето
Третиот ден има посебна тежина во православната традиција на помени. Според учењето, душата тогаш се вознесува и доаѓа „пред Христос“, започнува патот на определување кој ќе заврши на 40-тиот ден. Затоа Црквата застапува посебни молитви на третиот ден — затоа што душата влегува во духовна фаза каде што одлуката почнува да се обликува, не како човечки суд, туку како духовна реалност.
Во 40 дена душата гледа и небесна светлина и темнина — на 40-тиот ден се определува каде ќе чека до Судот
Ступар објаснува: периодот од 40 дена е „земски начин“ за да се објасни што се случува во духовниот свет. Во тие дни душата ја гледа убавината на Царството, но и темнината на одвоеноста. На 40-тиот ден доаѓа „страшната тајна“: човекот пред Бога го гледа сопствениот одраз — потенцијалот што го имал, но и она што го промашил. „Човекот е создаден како потенцијален Христос“, вели Ступар — за обожение, љубов и заедница. Бог е љубов, но и правда — не присилува никого да биде со Него. Слободата и после смртта носи одговорност. „И најмалото добро дело што сме го направиле може да биде спасоносно. И најмалото дело на љубов кон конкретен човек може да биде спасоносно.“ Делата на љубов укажуваат каде припаѓаш.
Митарствата: духовните „царини“ низ кои минува душата се реална борба со злото, а не фантазија
Воздушните митарства — духовни „царини“ низ кои душата минува — често се разбираат погрешно. Ступар ги објаснува како сликовит начин да се покаже реалноста на духовната борба. Тој се повикува на аскетското искуство: борбата со страстите, гревовите и демоните е реална за светите отци, не литература. Душата по смртта минува низ состојба каде што „злото се пројавува без маска“, секоја страст станува слабост пред злото. Дури и Пресвета Богородица се молела Христос да ѝ ја земе душата „да не ги види лицата на злите демони“. Ако тоа важи за Неа, уште повеќе за обичниот човек смртта не е „лесен премин“ без духовна тежина.
Клиничка смрт — Бог понекогаш ја допушта оваа граница како опомена и шанса за покајание
Ступар не ја одбегнува темата на клиничка смрт. Животот и смртта се во Божји раце, и некогаш, од Промисла, Бог допушта некој да се врати ако е неспремен за суд. Раскажува пример за жена што не исповедала тежок грев, умрела, се вратила во живот, побарала исповед и потоа конечно се упокоила подготвена. Поентата е: да бидеме сериозни во спасението, ќе дадеме одговор за „секој збор, секоја мисла, секое дело“.
Зошто се повикува свештеник за човек кој умира — исповедта и причестувањето се најважни за душата
Во православната пракса, кога некој е на исход, повикувањето свештеник не е ритуал за ред, туку суштинска потреба. Ступар нагласува дека најважно е да добие исповед и причест. „Да се умре непричестен — е опасно.“ Причест е најдлабокото единство со Христос и ако сме се соединиле со Него тука, тогаш и во „потоа“ одиме кај Оној што веќе не сака.
Зошто Црквата не прави опело за некрстени — молитвата не се наметнува таму каде што не се сака
Ступар објаснува зошто Црквата не врши опело за некрстени. Не е од отфрлање, туку од почит кон слободата на човековиот избор — крштението е „влез“ во Христовиот начин на постоење. Ако некој свесно ja одбие верата, молитвата не смее да биде насилство над неговата слобода. Бог ја почитува слободата, и Црквата мора исто.
Воскресението на телото — финалната точка е обединет човек: душа и тело за суд и вечност
За православието, „потоа“ не е само душата, туку воскресение на целиот човек. Симболот на верата вели: ќе има Второ Христово доаѓање, општо воскресение, тогаш душите ќе се соединат со телата — и праведници и грешници. Телото ќе биде преобразено, духовно, како Христовото воскреснато тело, нема да биде заробено во старите граници. И наградата и казната ќе бидат за целиот човек.
Молитвата и милоста за починатите — најголема реална помош според православието
Ступар ја наведува најтажната вистина: многумина ги паметат мртвите само формално. Тој поучува — молитвата е љубов, а љубовта е дејство. Треба да се споменуваат по име, да се молиме конкретно и да правиме милостиња. „Господ не бара жртва, туку милост“. Милоста кон живите станува милост за починатите и обратно — кога се молиш за нив, ја лечиш и својата душа.
Вистинската утеха не е „немој да се плашиш“, туку врска со Христос — само тогаш смртта нема моќ над човекот
Ступар не вели дека нема страв. Тврди дека треба да постои добар страв — „Стравот Божји е почеток на мудроста.“ Но, истовремено: „Не плашете се.“ Одговорот е: живеј така што Христос ќе ти биде реалност, молитвата, исповедта, литургијата, љубовта и милоста нека бидат врска, не навика. „Кога сме со Христос, за нас смртта не постои; кога сме одвоени од Христос, тогаш сме несреќни и живи.“ Смртта е премин, врата што води или кон Суд и Прегратка, или кон најболниот увид.
Ако прашањето ти е лично: душата продолжува, 40-дена се важни, молитвата е вистинска помош — а најсилната сигурност е заедницата со Христос
Кога прашањето не е теолошко, туку лична болка, нема надмудрувања, туку смисла: душата продолжува да постои; првите денови и 40-те дена имаат духовна тежина; молитвата на живите е помош; се подготвуваме додека сме живи; крајот е воскресение на целиот човек, а не само на душата. „Не прашувај само каде оди душата, прашај со што оди.“
