Исповед на Македонка по 20 години живот во Шведска „Кога на детето ќе му речеш „не“, ти вика – Ова е Шведска, а не Македонија, јас имам права!“
Македонката Ана, која повеќе од две децении живее во Шведска и речиси осум години работела во тамошниот образовен систем со деца и млади, сподели отворено и загрижувачко сведоштво за социјалната реалност на северот на Европа. Таа предупредува на сериозниот дисбаланс помеѓу пренагласените детски права и одземениот авторитет на родителите и наставниците, што резултира со алармантно насилство и целосно губење на одговорноста кај младите генерации. Нејзиниот статус го пренесуваме во целост:
In This Article:
- Осум години во шведскиот образовен систем, од предучилишно до персонален асистент
- Кога детските права се зборуваат гласно, а одговорностите остануваат тивко прашање
- „Јас имам права! Ова е Шведска, ова не е Македонија!“
- Обврската да се пријави сомнеж за насилство и стравот дека секоја граница ќе биде погрешно сфатена
- Телефони до доцна во ноќта и опасности уште на 13 или 14 години
- Во Стокхолм биле пријавени 338 инциденти, а наставник морал да добие шест конци
- Јасни правила, поддршка за родителите и наставниците, и последици за насилството
- Интеграцијата не е обвинување на сите мигранти, туку систем што функционира за сите
- „Не мислам дека треба да ги укинеме детските права“
Осум години во шведскиот образовен систем, од предучилишно до персонален асистент
Луѓе мои, сите постојано велиме дека родителот е тој што треба да ги воспитува децата, дека семејството е основата на воспитувањето и дека мајката и таткото треба да ги учат децата на почит, дисциплина и одговорност. Но, дали некогаш сте се запрашале што се случува кога општеството на родителот му ја отежнува токму таа улога? Сакам да ви ја кажам суровата вистина за Шведска, земјата во која живеам повеќе од две децении. И не ви зборувам само како родител, туку и како човек што работел во предучилишното образование, а потоа и во училиштата како ресурсен или персонален асистент за деца со посебни потреби, вклучително и деца со аутизам. Речиси осум години бев дел од образовниот систем и одблизу гледав колку е важна работата со децата, колку е важна соработката со родителите и колку е чувствителна одговорноста што ја носат луѓето кои работат со нив.
Кога детските права се зборуваат гласно, а одговорностите остануваат тивко прашање
Според мене, Шведска, а и други европски општества, самите си создадоа сериозни проблеми со начинот на кој ги поставија границите меѓу детските права и родителската одговорност. Се зборува многу за правата на децата, и треба да се зборува, затоа што секое дете заслужува заштита, безбедност и достоинство. Но, зошто толку малку зборуваме за одговорностите? Зошто понекогаш изгледа како детето да има право на сè, а родителот да мора да внимава на секој збор и секоја постапка, дури и кога само се обидува да постави нормални граници? Да не ме разберете погрешно: не зборувам за тепање, понижување или малтретирање деца. Тоа никогаш не е оправдано. Зборувам за родителот да може да каже „не“. Да му каже на детето дека не може да го добие најновиот iPhone, дека не може да излегува до доцна навечер, дека мора да помогне дома и дека треба да ги почитува домашните правила. Зарем тоа е насилство? Зарем е погрешно да го учиш сопственото дете дека во животот не може секогаш да биде по негово?
„Јас имам права! Ова е Шведска, ова не е Македонија!“
Знаете ли што може да ви одговори едно дете кога ќе му кажете дека не може да излезе или дека мора да го остави телефонот? „Јас имам права! Ова е Шведска, ова не е Македонија!“ Не велам дека сите деца така реагираат, но ваквиот начин на размислување ме загрижува. Детските права се важни, но тие не значат дека детето може да прави што сака, да ги навредува родителите или да одбива секое правило. Воспитувањето не е насилство. Да му кажеш „не“ на детето не е злоупотреба. Поставувањето разумни граници е дел од родителската одговорност. Во Шведска, пристапот на родителите до здравствените информации на нивните деца може да биде ограничен во зависност од возраста, зрелоста и околностите. Јас зборувам за малолетни деца, не за возрасни луѓе. Како родител, природно е да сакаш да знаеш што се случува со твоето дете, како е неговото здравје и дали нешто го мачи. Разбирам дека постои право на приватност, но истовремено се поставува прашањето како родителот да му помогне на детето ако нема доволно информации за тоа низ што поминува. Потоа од родителите се очекува да бидат одговорни, но многумина се чувствуваат беспомошно.
Обврската да се пријави сомнеж за насилство и стравот дека секоја граница ќе биде погрешно сфатена
Кога работев со деца во предучилишното образование и во училиштата, дел од нашата работа беше да ги набљудуваме, да го следиме нивниот развој и да реагираме кога ќе забележиме нешто загрижувачко. Кога постои сомневање за насилство или занемарување, постојат обврски за пријавување и заштита на детето, и тоа е важно. Но, според мене, проблемот настанува кога родителите почнуваат да се плашат дека секоја граница може да биде сфатена како нешто недозволено. Тогаш мора да се запрашаме дали доволно ги поддржуваме родителите во нивната најважна улога да ги воспитуваат своите деца.
Телефони до доцна во ноќта и опасности уште на 13 или 14 години
Денес гледаме деца и млади кои до доцна во ноќта седат на телефоните, во чет групи и на социјалните мрежи. Недоволно спијат, тешко се концентрираат на училиште, а некои уште на 13 или 14 години се изложуваат на алкохол, дроги, сексуални ризици и други опасности. Има млади кои не сакаат да помогнат дома, се однесуваат арогантно кон родителите, ги навредуваат наставниците и влегуваат во конфликти со врсниците. Секако, не се сите такви. Има прекрасни, воспитани и одговорни деца. Но, не можеме да ги затвораме очите пред проблемите што постојат и да се правиме дека сè е во ред.
Во Стокхолм биле пријавени 338 инциденти, а наставник морал да добие шест конци
А најстрашно е кога насилството ќе влезе и во училиштата. Само во септември 2026 година, во општинските основни училишта во Стокхолм биле пријавени 338 инциденти со закани и насилство врз училишниот персонал. Во еден од пријавените случаи, наставник бил удрен во лицето и морал да добие шест конци. Замислете! Човек оди на работа за да ги учи децата, а завршува повреден. Наставниците треба да образуваат и да им помагаат на младите да станат одговорни луѓе, а не да се плашат за сопствената безбедност. И потоа се прашуваме зошто наставниците се исцрпени, зошто има проблеми во училиштата и зошто образовниот систем се соочува со толку многу предизвици.
Јасни правила, поддршка за родителите и наставниците, и последици за насилството
Не може целата одговорност да ја префрламе врз наставниците, ниту да очекуваме дека училиштето само ќе го направи она што семејството и општеството не успеваат да го направат заедно. Потребни се јасни правила, поддршка за родителите и наставниците и сериозни мерки кога има насилство. Потребно е и младите да научат дека нивните постапки имаат последици и дека почитта не е нешто што се бара само од другите, туку нешто што секој треба да го покажува.
Интеграцијата не е обвинување на сите мигранти, туку систем што функционира за сите
А сега ќе ја отворам и темата за миграцијата, затоа што не може да зборуваме за проблемите во Европа без да разговараме и за интеграцијата. Шведска, Франција, Италија, Шпанија и други европски земји примиле луѓе од различни држави, со различни култури, традиции и сфаќања за семејството и воспитувањето. Самото потекло не го прави човекот проблем. Меѓу мигрантите има вредни луѓе и семејства што придонесуваат за општеството. Но, државата има одговорност да обезбеди вистинска интеграција, учење на јазикот, почитување на законите и еднакви правила за сите. Кога интеграцијата не функционира доволно добро, кога училиштата немаат соодветна поддршка и кога семејствата се оставени сами со своите проблеми, последиците можат да бидат сериозни. Не е решението да се обвинуваат сите мигранти, туку државите да преземат одговорност за своите политики и да обезбедат систем што функционира за сите.
„Не мислам дека треба да ги укинеме детските права“
Според мене, Европа направи сериозна грешка кога во многу ситуации ги нагласи правата, а недоволно зборуваше за одговорностите што одат заедно со нив. Слободата е важна, но таа не значи дека можеш да ги навредуваш другите, да ги напаѓаш наставниците, да ги понижуваш родителите или да ги игнорираш сите правила. Детето има право на заштита, но има и обврски. Родителот има одговорност да го воспитува детето, но му треба поддршка за да може тоа да го направи. Наставникот има обврска да предава, но има и право на безбедно работно место. Кога велам дека Шведска, а и Европа, самите си го копаат гробот, не мислам дека треба да ги укинеме детските права или да се враќаме во времето кога децата немале заштита. Мислам дека системот мора да разбере дека заштитата на детето и правото на родителот да воспитува треба да одат заедно. Детето не го подготвуваме за животот со тоа што ќе му дозволиме сè. Го подготвуваме со љубов, разговор, правила, обврски и одговорност. Ова е моето искуство од Шведска, земјата во која живеам повеќе од дваесет години. Ова е страната за која сметам дека треба повеќе да се зборува, а не само да се прикажува Европа како совршен пример за сè. Пред да ги обвиниме родителите за сè, да се запрашаме каква поддршка им дава општеството. Пред да ги обвиниме наставниците, да се запрашаме дали имаат безбедни услови за работа. А пред да кажеме дека на децата им требаат уште повеќе права, да се запрашаме дали доволно ги учиме и на одговорност. Бидејќи правата се неопходни, но без одговорност, почит и здрави граници, ниту едно општество не може да има сигурна иднина. Ова е другата страна на Европа, луѓе мои. И мислам дека е време отворено да зборуваме за неа.