„Дрвото против гладот“ би можело да нахрани милиони луѓе - па зошто се одгледува само на едно место?
Памукот одамна го носи прекарот „бело злато“, а пченицата во многу делови од светот ја нарекуваат „кралица на житарките“. Но ретко која култура добила толку звучни прекари како енсетот – „дрво против гладот“, „банана на стероиди“ и „чудесна култура“. Ако живеете надвор од Етиопија, голема е веројатноста никогаш да не сте слушнале за енсет. Сепак, ова необично растение претставува основна храна за повеќе од 20 милиони луѓе во оваа источноафриканска земја. Во свет во кој оризот, пченицата и пченката обезбедуваат повеќе од половина од калориите што ги внесува човештвото, енсетот останува речиси непознат надвор од Етиопија – иако ова огромно растение може да достигне височина и до 10 метри.
In This Article:
- Џејмс Борел во Кју првпат слушнал за културата што подоцна ја нарече „неверојатна“
- На височина од 1.500 до 3.000 метри, „лажната банана“ не се јаде како банана
- Само 60 растенија можат да обезбедат храна за петчлено семејство цела година
- „Секој земјоделец го одгледува во регион од 300 километри“, а во соседните земји речиси никој не знае дека се јаде
- Во 2025 година, околу 60 отсто од анкетираните земјоделци рекле дека одгледуваат енсет на помали површини
Џејмс Борел во Кју првпат слушнал за културата што подоцна ја нарече „неверојатна“
За научниците кои внимателно ги проучуваат својствата на енсетот, меѓу кои е и британскиот биолог Џејмс Борел, фактот што ова растение е толку малку познато е истовремено загрижувачки и збунувачки. „Кога станува збор за неговата разновидна употреба и способноста да се приспособува, навистина е неверојатен“, изјави Борел за CNN. „Звучам како да сум главниот промотор на енсетот и на тоа колку е одличен – и на некој начин навистина сум.“ Кога во 2017 година почнал да работи во Кралските ботанички градини во Кју, во западен Лондон, каде што на површина од околу 129 хектари се одгледуваат речиси 17.000 растителни видови, Борел дотогаш воопшто не слушнал за енсет. Набрзо сфатил и зошто. Иако дивиот енсет природно расте во повеќе африкански земји, од Судан на север до Мозамбик на југоисточниот брег на континентот, како земјоделска култура речиси исклучиво се одгледува и користи во Етиопија.
На височина од 1.500 до 3.000 метри, „лажната банана“ не се јаде како банана
Неговото одгледување е уште поограничено и е концентрирано главно во југозападните планински предели на Етиопија. Таму земјоделците одгледуваат редови енсет, кој на прв поглед лесно може да се помеша со дрво. Растението има огромни зелени листови, долги и до пет метри, кои излегуваат од централното стебло. Но, како и бананата, енсетот не е дрво, туку џиновско тревесто растение без дрвенесто стебло. Неговото „стебло“ всушност е лажно стебло, составено од листни обвивки кои цврсто се преклопуваат една врз друга. Токму овој дел од растението, заедно со месестиот подземен дел сличен на огромна кртола, се дроби, се меша со квасец и се остава да ферментира во големи јами во земјата. По период од три месеци до две години, ферментираната смеса се користи за подготовка на кочо – една од основните намирници во Етиопија, слична на леб. При обработката се добива и була, течност богата со скроб која се цеди од пулпата, а потоа може да се преработи во бел прав. Со додавање вода од него се подготвуваат кнедли и каша. Она што, сепак, нема да го најдете на трпезата се жолтите или портокаловите плодови на енсетот. Иако по изглед потсетува на банана и токму поради својата големина го добил прекарот „банана на стероиди“, неговите плодови се полни со тврди црни семки и имаат многу малку пулпа, па не се јадат. Токму затоа енсетот е познат и како „лажна банана“.
Само 60 растенија можат да обезбедат храна за петчлено семејство цела година
Енсетот има бројни предности. Дава висок принос, отпорен е на суша и болести, а како повеќегодишна култура може да расте повеќе од две години без да мора повторно да се сади. За споредба, повеќето од главните прехранбени култури, меѓу кои оризот, пченицата и пченката, го завршуваат својот животен циклус за само една сезона. Студија од 2021 година, во која како коавтор учествувал и Борел, покажала дека енсетот е толку приспособлив и отпорен на различни климатски услови што би можел да се одгледува на големи подрачја во јужна и источна Африка. Според истражувањето, површините погодни за негово одгледување би можеле да бидат 12 пати поголеми од сегашните, со што ова растение потенцијално би можело да обезбеди храна за уште 111,5 милиони луѓе во супсахарска Африка. Станува збор за регион во кој проблемите со недостигот на храна и неухранетоста продолжуваат да растат и покрај глобалното зголемување на земјоделското производство. Во април 2023 година, Борел и неговите колеги покажале дека растението може успешно да расте и надвор од својата татковина. Енсетот за првпат процветал во Температната куќа во Кралските ботанички градини во Кју – огромна стаклена градина од 4.800 квадратни метри во која се одгледуваат растенија од умерените климатски подрачја. Само четири години претходно таму бил донесен како растение високо едвај 30 сантиметри. „Во историјата има многу примери на земјоделски култури кои биле пренесени на нови места и таму станале широко распространети“, објаснил Борел. „Затоа нема никаква причина енсетот да не стане важна прехранбена култура и во други делови од светот.“
„Секој земјоделец го одгледува во регион од 300 километри“, а во соседните земји речиси никој не знае дека се јаде
Ако енсетот е толку успешен во делови од Етиопија, зошто речиси никаде на друго место не успеал да се прошири? Тоа прашање сè уште го збунува дури и еден од неговите најголеми поддржувачи. „Кога една култура е толку успешна како енсетот на одредено подрачје, обично се шири низ светот – како пченката, оризот или компирот“, вели Борел. „Не можам да се сетам на друга култура што е толку распространета во местото од каде што потекнува, каде што практично секој земјоделец ја одгледува во регион широк околу 300 километри, а ако отидете во Кенија, Танзанија или Уганда и ги прашате луѓето: ‘Знаете ли дека ова може да се јаде?’, само збунето ќе ве погледнат. Навистина е чудно.“ Борел има неколку можни објаснувања. Тој смета дека културните и историските бариери го спречиле ширењето на енсетот надвор од Етиопија, втората најнаселена земја во Африка. Земјата строго го регулира изнесувањето растителен материјал за да се заштити од биопиратерија. Во 2019 година, голем правен спор околу холандски патенти за теф – житна култура по потекло од Етиопија, која со милениуми се користи за подготовка на инџера, традиционално јадење слично на палачинка – предизвикал гнев кај граѓаните и властите. За многумина, случајот претставувал борба за заштита на дел од националното богатство на земјата. Другите држави што би сакале да одгледуваат енсет би можеле да набават диви сорти од источна и јужна Африка, но според Борел, тие би биле „прилично бескорисни“ како храна во споредба со сортите што со генерации се одгледуваат во Етиопија. Кралските ботанички градини во Кју во 2019 година добиле дозвола да увезат две растенија енсет, под услов целиот растителен материјал да биде уништен по завршувањето на истражувањето. Во тоа им помогнала 40-годишната соработка со етиопските истражувачи, а за да се изгради исто ниво на доверба со други институции веројатно ќе биде потребно време. „Етиопија има огромна растителна разновидност и затоа многу внимателно ја штити“, објаснува Борел. „Се обидовме да покажеме колкав е потенцијалот на енсетот, но на крајот одлуката е на Етиопија, а земјата би требало и да има корист од неговото споделување со светот.“ CNN побарал коментар и од Етиопскиот институт за биодиверзитет.
Во 2025 година, околу 60 отсто од анкетираните земјоделци рекле дека одгледуваат енсет на помали површини
Постои и една многу практична пречка: бербата и обработката на енсетот и денес бараат тежок физички труд, кој најчесто го извршуваат жените, вели Борел. На неколку етиопски универзитети се развиваат машини што би можеле да ја олеснат работата, но тие сè уште не се користат во поголем обем. Одгледувањето на енсетот бара сложени техники што локалните заедници ги усовршувале со векови, додека неговата преработка во храна бара посебно знаење и искуство. Ни вкусот не им се допаѓа на сите. Борел вели дека уживал во енсет подготвен како печено лепче и во јадења слични на кускус, но признава дека вкусот на кочо или ќе ви се допадне или нема. Врз судбината на една земјоделска култура влијаат толку многу фактори што понекогаш и обичната среќа игра голема улога. „Оризот, пченицата, пченката, компирот и слаткиот компир се одлични култури, но нема ништо суштински посебно кај нив во споредба со многу други видови. Кога историјата би се повторила, можеби некоја сосема друга култура би станала индустрија вредна милијарди фунти“, вели Борел. „Кога ќе сфатите дека донекаде било прашање на случајност кои култури станале толку доминантни, почнувате да размислувате колку многу неискористени можности веројатно постојат.“ Во услови на сè посилни последици од климатските промени, поголемата употреба на вакви запоставени култури би можела да стане особено важна. „Сакаме да произведуваме повеќе храна, со помало влијание врз животната средина, и тоа во клима која е понепредвидлива од кога било. Тоа се три големи предизвици истовремено“, вели Борел. Потпирањето на мал број земјоделски култури го прави производството на храна многу поранливо на штетници, болести и промени во животната средина. Енсетот, од друга страна, може да расте во широк спектар климатски услови, што му дава поголема отпорност на промените од многу други големи прехранбени култури. Сепак, постои загриженост дека етиопските земјоделци, под притисок на забрзаната урбанизација и глобализацијата, постепено се откажуваат од „лажната банана“ и се насочуваат кон попрофитабилни култури како пченицата, пченката и компирот. Во студија од 2025 година, спроведена од Кју и партнерите од Универзитетот во Адис Абеба, биле анкетирани повеќе од 400 земјоделци од југозападна Етиопија. Околу 60 отсто од нив изјавиле дека во последните децении ја намалиле површината на која одгледуваат енсет, а многумина пријавиле и значително намалување на неговата употреба во исхраната на нивните семејства. Според Борел, промовирањето на помалку познати култури како енсетот може да ги поттикне земјоделците да не се насочуваат исклучиво кон големите комерцијални култури. Кју веќе спроведувал проекти во Етиопија со кои земјоделците добивале финансиски надомест за одгледување загрозени сорти енсет и зачувување на нивната разновидност. „Пред нашата работа, луѓето не сакаа да одгледуваат енсет... А неговото исчезнување би било загуба за целиот свет, не само за Етиопија“, вели Борел. „Ако им кажете: ‘Ова е навистина интересно растение, веруваме во неговиот потенцијал и сакаме да ви помогнеме да произведувате подобро на помала површина и притоа да заработувате повеќе’, тогаш зборувате на јазик што луѓето го разбираат“, додава тој. „Поентата е да им кажеме: ‘Ова е нешто навистина посебно, а вие сте единствените луѓе во светот што го имате. Треба да го цениме и да го зачуваме.’“