Д-р Вања Суботиќ: „AI не е ниту интелигенција, ниту е попаметна од човек. Проблемот е што ние премногу лесно ѝ веруваме.“
Д-р Вања Суботиќ не ѝ приоѓа на вештачката интелигенција како на технолошки спектакл, туку како на проблем што истовремено е филозофски, научен, политички и економски. Како научна соработничка на Институтот за филозофија при Филозофскиот факултет во Белград, нејзината анализа оди длабоко: не во тоа што AI „може“, туку што навистина е, кој мит го носи и каква цена се плаќа кога тој мит ќе стане дел од неизбежната иднина. Критичката позиција на Суботиќ е отрезнувачка: „Она што денес масовно се продава како ‘интелигенција’ многу често не е ни интелигенција, а уште помалку нешто што магично го надминува човекот.“ Всушност, станува збор за систем на пресметка, предвидување и инфраструктура, а околу неа е изграден нов култ.
In This Article:
- Јазикот како последна човечка тврдина повеќе не е гаранција за свесен ум
- Големата грешка: кога луѓето веруваат дека значењето постои само во главата
- Историското привидение: од формална логика до големи јазични модели
- „Pandemonium“: симбол и предупредување за технолошката жед за ресурси
- AI секогаш бил алатка на моќ: од научни кругови до воена и индустриска контрола
- Современиот AI-бран се промовира како морална обврска и хиерархија на вредностите
- Когнитивна делегација: луѓето веќе ја плаќаат цената на зависноста од AI
- AI не е неутрален ниту е невин – постојат силни вредносни и политички влијанија
- AGI како месијанска приказна и закана за распукање на технолошкиот меур
- Јазикот не е ум: големите модели ни го покажаа овој пресуден факт
- Што ќе стане човекот додека верува во митот за AI: вистинската дилема на нашата ера
Јазикот како последна човечка тврдина повеќе не е гаранција за свесен ум
Со векови човекот ја губи својата позиција како центар на универзумот, но јазикот долго време бил сметан за бараж против машината — доказ за разум, мисла и свест. Сепак, според Суботиќ, тоа е повеќе филозофска и историска претпоставка отколку научен факт. Таа предупредува: не смееме да ставаме знак еднаквост меѓу јазик, интелигенција и свест, бидејќи тие се различни поими.
Големата грешка: кога луѓето веруваат дека значењето постои само во главата
Во модерната перцепција за јазикот, честопати е присутна заблуда дека значењата се приватни ментални структури. Суботиќ ја идентификува оваа опасна редукција со изјавата: „значењата не се во главата“. Јазикот е жив, социјален феномен што се гради меѓу луѓе, во заедници, традиции и конфликти. Токму затоа, секој обид човекот да се сведе на машина што само манипулира симболи губи нешто суштинско, а AI-оптимизмот го потпомага ова губење, стварајќи лажна интелигенција и исклучувајќи го контекстот, општеството и историјата од јазикот.
Историското привидение: од формална логика до големи јазични модели
Приказната за AI не е почната со ChatGPT, туку се корени во филозофијата, логиката и невронауката од средината на 20 век. Ворен Мекалок и Волтер Питс први создаваат модел на вештачки неврон базиран на формална логика. Амбицијата таму е јасна: ако мислата може математички да се опише, зошто дел од неа да не се модернизира? Со Алан Тјуринг, прашањето станува уште подлабоко — и за луѓето дали мислите се формализирани, не само за машините. Овие почетоци креираат поделба помеѓу модели засновани на правила или статистика — корените на денешниот AI.
„Pandemonium“: симбол и предупредување за технолошката жед за ресурси
Првата документирана невронска мрежа „Pandemonium“ (1958, Оливер Селфриџ) го предвесни модерниот пристап на шематско препознавање. Денешната AI-индустрија, со се повеќе податоци, струја и ресурси, навистина изгледа како технолошки пандемониум. Според Суботиќ, зад секој „поголем модел“ се кријат рудници, вода, електрична енергија и огромна материјална основа. Не постои чиста интелигенција во облак – постои валкана инфраструктура зад фасадата.
AI секогаш бил алатка на моќ: од научни кругови до воена и индустриска контрола
AI не се развивал изолирано — во неговите темели се вплеткани воената и индустриската логика. „Таткото“ на невронските мрежи Френк Розенблат го развива perceptron-от не во празно, туку за радарски и одбранбени цели. Технологијата од почетокот е поврзана со интереси на моќ, контрола и надмоќ – не само со научната љубопитност, туку со стратегија и профит.
Современиот AI-бран се промовира како морална обврска и хиерархија на вредностите
Денес AI не се продава само како алатка или удобност, туку како нужна компонента на секоја општествена структура. Насекаде се промовира чувството дека секој мора да учествува; отпорот се доживува како неинтелигентен. „Во реалност, тоа не е ни интелигенција, ниту е поинтелигентно од човек,“ вели Суботиќ. Пречесто AI „звучно“ манипулира со јазикот, но тоа не значи свест – туку тежок привид на разбирање. Луѓето грешат што идентификуваат говор со ум и емпатија – тоа е мит, не факт.
Когнитивна делегација: луѓето веќе ја плаќаат цената на зависноста од AI
Најтежок ефект од влезот на AI e когнитивната делегација. Не само задачите, туку целото мислење, паметење и одлучување се предаваат на машината; самостојноста слабее. „Критичкото мислење не е само да се најде информација – туку да се одмери, провери, одбие ако треба.“ Премногу луѓе ја предаваат својата автономија, што води до ерозија на независноста, самодовербата и јавната критика. Опасноста не е AI да стане свесен. Опасноста е луѓето да станат поинертни и зависни.
AI не е неутрален ниту е невин – постојат силни вредносни и политички влијанија
Технологијата не е неутрална, вели Суботиќ; chatbot системите доаѓаат со протоколи, ограничувања, корпоративни политики и национални интереси. „Ethics washing“ е честа појава: сите се претставуваат како усогласени со човечки вредности, но чии вредности, чии интереси? Запрашаниот морал останува празна амбалажа додека не се реши чии интереси се бранат со технолошките одлуки.
AGI како месијанска приказна и закана за распукање на технолошкиот меур
Најголемиот мит денес е не chatbot-от туку AGI, ветувањето за општа вештачка интелигенција. Суботиќ вели: „По сите анализи, би рекла дека сме многу во меур што може да пукне.“ Инвестиционите и политички интереси ги надувуваат митските наративи за AGI далеку над техничката реалност. Вистинските технологии постојат, но митот служи за мобилизација на капитал и јавна перцепција.
Јазикот не е ум: големите модели ни го покажаа овој пресуден факт
Големите јазични модели докажаа дека може да се покаже сложено јазично однесување без автоматски да постои свесен ум позади тоа. „Јазикот не е исто што и интелигенција. Интелигенцијата не е исто што и свеста. А свеста не може да се прогласи само затоа што нешто течно одговара на прашања.“ Претпоставениот спој на јазик и свест се руши – не сѐ што звучи паметно, разбира, знае или навистина мисли.
Што ќе стане човекот додека верува во митот за AI: вистинската дилема на нашата ера
Вистинското прашање не е „Дали AI ќе нè надмине?“ туку што ќе стане од човекот додека трае митот? Ако критичкото мислење биде заменето со автоматска делегација, ако инфраструктурата на зависност продолжи да расте, ако планетата плати со струја, вода и ресурси — тогаш AI е веќе опасен, не зашто станал свесен туку бидејќи ги еродира основите на автономија, критика и човечка достоинственост. Најголемата опасност е човекот сам да се одрече од тоа што го прави човечко суштество.
