На денешен ден Скопје беше ослободено од фашистите, а еве како генерал Михајло Апостолски раскажуваше што точно се случувало
Автентичните сведоштва за ослободувањето на Скопје на генералот и командант на Главниот штаб на НОВ и ПОМ, Михајло Апостолски, ја отвораат сликата за градот во ноември 1944 година. На 13 ноември 1944 година, храбрите борци од 42-та и 50-та Народноослободителна дивизија на македонската војска и 16-та Македонска ударна бригада конечно го ослободија Скопје од фашистичката окупација. По неколкудневните крвави и жестоки улични борби со припадниците на 22-та гренадирска германска дивизија, составена од 47-от и 65-от полк и делови од 11-та воздухопловна десантна дивизија, како и со германската тврдинска бригада „Ангермилер“ распоредена пред Качаничката Клисура, партизанските борци со победоносен марш влегоа во разурнатиот град.
In This Article:
- Само две дивизии и една бригада можеа да го нападнат градот што го бранеше сила од околу една дивизија
- Штип и Велес мораа да паднат пред да се отвори коридорот кон Скопје
- Мостовите на Вардар беа првата цел на 42-та дивизија
- Катланово, Бадар, Пчиња, Бунарџик, Бел Камен и Матка беа надворешниот германски појас
- На 11 ноември обрачот почна да се стега од Водно, Кисела Вода и Лисиче
- Се пукаше од секој прозорец, секоја капија и секој покрив
- Учителската школа и Поштата капитулираа дури доцна во ноќта на 13 ноември
- Кај Матка беше спречена поплава што можеше да го погоди ослободеното Скопје
- Утрото на 14 ноември борците продолжија кон Качаник, Радуша, Групчин и Тетово
Само две дивизии и една бригада можеа да го нападнат градот што го бранеше сила од околу една дивизија
За ослободувањето на Скопје, кое беше солидно организирано и брането од окупаторски сили во јачина од околу една дивизија, можеа да се ангажираат само 42-та и 50-та Народноослободителна дивизија, како и 16-та бригада од Кумановската дивизија. Во исто време, 41-та дивизија доби задача со држење на клучните комуникации во реонот на Градско, Криволак, Кавадарци и Плетвар целосно да ја затвори Вардарската долина. Со тоа требаше да се заштитат операциите на 49-та дивизија кон Битола од дејството на Германците, да се обезбеди грбот на единиците во битката за Скопје и да послужи како оперативна резерва на Главниот штаб на НОВ и ПО на Македонија. Оттука, 41-та дивизија можеше со брз марш од два до три дена да интервенира кон Битола како поддршка на 49-та дивизија, кон Кичево за да го осигури бокот за време на нападот на Скопје од балистичките сили од Западна Македонија, на кој правец подоцна навистина беше употребена, како и кон самото Скопје за експлоатација на успехот на 42-та и 50-та дивизија.
Штип и Велес мораа да паднат пред да се отвори коридорот кон Скопје
За да можат силите да се соединат, претходно беше неопходно прво да се ослободат Штип и Велес. Со тоа се отвори слободниот коридор за концентрично настапување кон Скопје. Оперативната замисла на Главниот штаб беше концентрично од југ, исток и север, во тесна координација со илегалните ударни групи во внатрешноста на градот, ненадејно да се нападнат германските гарнизони, непријателот да се опколи и со брзи длабоки продори да се изолираат и ликвидираат поединечните упоришта.
Мостовите на Вардар беа првата цел на 42-та дивизија
Конкретниот план за напад беше прецизно утврден. 42-та дивизија со две бригади, Третата и Дванаесеттата македонска ударна бригада, доби наредба да напаѓа од југ преку планината Каршијак, односно Водно. По заземањето на надворешниот одбранбен појас, главните сили требаше по секоја цена молскавично да се пробијат до мостовите на реката Вардар за да го спречат непријателот да ги дигне во воздух, додека со дел од силите требаше да дејствува кон Ханриево, денешен Ѓорче Петров. 50-та дивизија и Осмата бригада од 42-та дивизија требаше да настапуваат по левиот брег по долината на реката Вардар, да удрат од источната страна на градот, па во координација со Шеснаесеттата македонска бригада да го заземат северниот дел и целосно да го затворат железниот обрач околу Скопје.
Катланово, Бадар, Пчиња, Бунарџик, Бел Камен и Матка беа надворешниот германски појас
Германската команда имаше организирано одбрана на Скопје во неколку длабоки појаси. Надворешниот појас се протегаше на линијата Катланово, село Бадар, река Пчиња, село Бунарџик, вис Бел Камен и Матка. Овој појас беше организиран со низа отпорни точки и мински полиња. Внатрешниот одбранбен појас се потпираше на периферијата на градот, на Кисела Вода, тунелот кај железничката пруга, индустриската зона, реонот на Гази Баба и реката Серава, додека северните приоди беа бранети со артилериски батерии вкопани кај касарните. Во самиот центар на Скопје окупаторот претвори десетици масивни објекти во вистински тврдини. Железничката станица, Офицерскиот дом, Народната банка, Главната пошта и зградата на Учителската школа беа опашани со бодликава жица, бункери и митралески гнезда, а сите мостови преку Вардар беа претходно минирани со тони експлозив подготвени за рушење.
На 11 ноември обрачот почна да се стега од Водно, Кисела Вода и Лисиче
На 11 ноември македонските бригади започнаа да го стегаат обрачот. Дванаесеттата бригада со силен јуриш ги скрши германските предстражи на падините на Водно и кај Кисела Вода, додека Третата ударна бригада се судри со фашистичките утврдувања кај Лисиче. Во исто време, Шеснаесеттата бригада, која се спушташе од Скопска Црна Гора, водеше тешки борби со балистичките формации кои се обидуваа да и го пресечат патот. На 12 ноември попладне започна силен напад врз германските касарни во северниот дел на градот, каде што беше позиционирана непријателската тешка артилерија.
Се пукаше од секој прозорец, секоја капија и секој покрив
Германските сили веќе го чувствуваа стегањето на смртоносниот обрач. На улиците настана вистински пекол. Се пукаше од секој прозорец, од секоја капија и од секој покрив. Илегалните градски ударни групи, составени од скопски младинци и граѓани, излегоа од илегала и директно ги напаѓаа германските патроли од зад грб, помагајќи им на партизанските баталјони со информации за поставените мини. Ноќта меѓу 12 и 13 ноември и во текот на целиот 13 ноември борбите се претворија во крвава драма за секоја педа скопска земја. Германските сили што беа отсечени во северните и западните делови успеаја под заштита на тенкови да отстапат кон Качаничката Клисура.
Учителската школа и Поштата капитулираа дури доцна во ноќта на 13 ноември
Останатите германски војници останаа забарикадирани во зградите во центарот на градот. Гледајќи дека сите нивни противнапади за пробивање пропаднаа, почнаа постепено да капитулираат. Најжесток отпор даваа окупаторите забарикадирани во Учителската школа и во зградата на Поштата, кои капитулираа дури доцна во ноќта на 13 ноември по повеќечасовна директна борба со рачни бомби. Благодарение на молскавичната брзина и невидената пожртвуваност на партизанските единици, Германците не успеаја да ги активираат детонаторите и да ги урнат мостовите на реката Вардар, иако тие беа целосно минирани. Беа спасени виталните објекти во градот, со исклучок на едно крило од Железничката станица, додека една заостаната непријателска мина подоцна делумно ја оштети зградата на Народната банка.
Кај Матка беше спречена поплава што можеше да го погоди ослободеното Скопје
Посебен подвиг изведе левата побочница од 42-та дивизија, баталјон од Дванаесеттата бригада. По освојувањето на Бел Камен, овој баталјон водеше крвава битка во реонот на селото Матка. Таму германските инженерци, заедно со балистички сили, се обидоа да ја минираат и урнат браната на хидроцентралата Матка. Благодарение на херојскиот отпор и помошта од локалното население, непријателот беше разбиен, а Скопје беше спасено од катастрофална поплава од огромни размери.
Утрото на 14 ноември борците продолжија кон Качаник, Радуша, Групчин и Тетово
Веднаш по целосното заземање на градот, во раните утрински часови на 14 ноември македонските дивизии без одмор продолжија со немилосрдно гонење на разбиениот непријател. 42-та дивизија заедно со Шеснаесеттата бригада со три бригади напредуваше по правецот Скопје – Качаник, а со една бригада по долината на Вардар кон рудниците Радуша. 50-та дивизија го гонеше непријателот по линијата Скопје – Групчин – Тетово. Во текот на тој ден се водеа тешки судири кај селата Орман, Ново Село, Оризари и Глумово, каде што окупаторот неколкупати очајнички се обиде да изврши противнапади. Нашите единици не само што ги одбија овие напади, туку целосно ги разбија германските и балистичките формации, продолжувајќи го победничкиот поход за конечна слобода на цела Македонија.