Америка побара, а Македонија ја отвора вратата за експлоатација на антимон кој може да носи канцерогени последици
Премиерот Христијан Мицкоски денес ја промовираше експлоатацијата на антимон кај селото Луке, Крива Паланка, како голема економска можност. Рудата ќе се вади во Македонија, а ќе се преработува во САД. Но, зад овој наизглед економски проект се крие комплексна приказна: Македонија влегува во светската битка за критични минерали, каде САД бараат алтернатива на кинеската доминација, а македонскиот простор го носи товарот на еколошките ризици. Антимонот е денес стратешки минерал, но и потенцијална еколошка закана која може да се одрази врз здравјето и животната средина.
In This Article:
- Антимон: Стратешки минерал во битката помеѓу Вашингтон и Пекинг што се користи во индустријата, а стана причина за ценовни и геополитички тензии
- Проектот Крстов Дол го води австралиска компанија со американски пари: Македонија најавува рударски бум, додека инвеститорот е далеку од експлоатација
- Антимонот е докажано опасен: Американски и светски здравствени институции го класифицираат како потенцијален канцероген елемент
- Научните податоци за Крстов Дол откриваат покачен антимон и арсен во водите: Старите јаловишта го загадуваат локалниот екосистем
- Вистинскиот предизвик: Дали Македонија ќе биде само издавач на концесии или сериозен чувар на јавното здравје и животната средина?
Антимон: Стратешки минерал во битката помеѓу Вашингтон и Пекинг што се користи во индустријата, а стана причина за ценовни и геополитички тензии
Антимонот не е редок минерал, туку металоид, најчесто поврзан со рудата стибнит. Се користи за зајакнување на олово за батерии, во легури, лемови и за огноотпорни материјали во пластика, текстил, гума, хартија, автомобили и авиони. Во САД најголемата употреба е за метални производи и огноотпорни материјали, а во ЕУ главно оди во загушувачи на оган, батерии и ПЕТ-пластика. Американската зависност од увоз на антимон е 85%, најмногу од Кина (63%), а со кинеските забрани за извоз, цената нагло се зголеми. Затоа антимонот стана стратешки минерал, особено ранлив на глобални политички влијанија.
Проектот Крстов Дол го води австралиска компанија со американски пари: Македонија најавува рударски бум, додека инвеститорот е далеку од експлоатација
Проектот кај Крива Паланка не го движи американска, туку австралиската Pela Global, која во март склучи договор со американската International Development Finance Corporation за до 5 милиони долари проектно финансирање. Средствата се за минерална проценка, еколошка и социјална студија и подготовка за физибилити фаза. Иако политичката порака во Скопје звучи како рудникот да е на прагот, документите покажуваат дека проектот е во подготвителна, не експлоатациска фаза. Историски, Крстов Дол бил мал рудник што вадел антимон во 60-тите и 80-тите, со присуство на стибнит, бертиерит, малку арсен и други метали.
Антимонот е докажано опасен: Американски и светски здравствени институции го класифицираат како потенцијален канцероген елемент
EPA и ATSDR наведуваат дека долготрајна изложеност на антимон преку дишење може да доведе до воспаленија на белите дробови, хроничен бронхит, емфизем и проблеми со срцето. Американската национална токсиколошка програма антимон триоксидот го смета за потенцијален канцероген за луѓето. IARC во 2023 година тривалентните соединенија на антимон ги стави во групата „веројатно канцерогени за луѓето“. Тоа ја потврдува сериозноста: секое ископување и преработка без ригорозни мерки за заштита носи ризик по здравјето и околината.
Научните податоци за Крстов Дол откриваат покачен антимон и арсен во водите: Старите јаловишта го загадуваат локалниот екосистем
Студија на Универзитетот „Гоце Делчев“ утврдува дека водите околу Крстов Дол имаат покачени концентрации на антимон и арсен како последица на рударските активности. Неколку примероци ги надминуваат препорачаните вредности за вода за пиење, а елементите се задржуваат растоворени и се пренесуваат на километарска оддалеченост преку локалните потоци. И седиментите покажуваат зголемено загадување, првенствено поради влијанието од старото јаловиште. Во вакви алкални услови, антимонот и арсенот се пренесуваат лесно и долго, потенцираат истражувачите.
Вистинскиот предизвик: Дали Македонија ќе биде само издавач на концесии или сериозен чувар на јавното здравје и животната средина?
Главното прашање не е дали антимонот е од корист – тој е толку вреден што е дел од индустриската и безбедносна стратегија на Западот. Клучно е дали државата ќе постави строги регулативи, ќе направи целосна еколошка и социјална студија, контролен план за јаловиште и финансиски гаранции за санација. Што останува кога ќе си замине профитот? Без транспарентност и ригорозен надзор, антимонот лесно може да стане пример за тоа како трката по критични минерали е на сметка на македонската природа и здравје на луѓето.
