50 години затворена во невидливост: Како Амита конечно стана граѓанин и Македонија испиша историја со победата над бездржавноста
Во малото село Градско, на топол летен ден, Амита Деимири конечно ја гушна својата најголема радост: државјанство и лична карта. Повеќе од половина век таа ги минуваше деновите како човек без државјанство – без можност да патува, да добие основни услуги или да се почувствува прифатено. Во 2025 година, Македонија стана првата земја во регионот што конечно ги реши сите случаи на бездржавност поврзани со распадот на СФРЈ. Амита, конечно, припаѓа.
In This Article:
- Децении болка: „Како да сум затворена, сите се движат, а јас стојам на место“ – живот без документи, идентитет и здравство
- Километри патување низ бирократија и законски лавиринти ги оставија илјадници лица без државјанство по распадот на СФРЈ
- Насочени и обединети – како упорноста на Млади правници и УНХЦР донесе историски пресврт во Македонија
- Пресуден момент: „Како да се родив повторно“ – Амита конечно ја доби личната карта и државјанството, сонувајќи патување кај сестрата
- Нови предизвици: 147 лица, повеќето деца, сѐ уште чекаат државјанство поради нерегистрирано раѓање
- Нова перспектива: „Понекогаш заборавав што значи среќа – сега можам да си дозволам лек, патување, роденден, прегратка од семејството“
- Порака до сите без државјанство: Никогаш не губете надеж – државјанството носи достоинство и слобода што ја чекав цел живот
Децении болка: „Како да сум затворена, сите се движат, а јас стојам на место“ – живот без документи, идентитет и здравство
Гласот на Амита трепери додека раскажува: „Голем дел од животот го поминав без државјанство. Без лична карта, државјанство или пасош, се чувствував како да сум затворена, затвореник. Не можев ни до соседните градови да одам. Сите други се движеа, а јас стоев во место.“ Таа цели децении живеела како да не постои – ќерка на работници од Косово кои во потрага по работа ја минувале Југославија. Нејзиниот пат до државјанство бил исполнет со казни, преку тоа што покажала стара југословенска лична карта, до немоќта да плати за животоспасувачки лекови по операција на срце, бидејќи немала осигурување. Најголемата болка ја доживеала кога не можела да замине во Шведска за семејна итност кај сестра ѝ: „Се чувствував осамено, како никогаш да не сум имала родители.“
Километри патување низ бирократија и законски лавиринти ги оставија илјадници лица без државјанство по распадот на СФРЈ
По распадот на Социјалистичка Федеративна Република Југославија во 1991 година, илјадници живееја во сенката на бездржавноста. Новите закони бараа формална регистрација во една од шесте нови држави – процес исклучително сложен за луѓе што се селеле по работа, брак или семејство низ федерацијата, или биле родени во една, а живееле во друга република. Многумина, како Амита, одеднаш открија дека нивното минато, длабоко врзано за земјата, е сега бирократска замка без излез.
Насочени и обединети – како упорноста на Млади правници и УНХЦР донесе историски пресврт во Македонија
Благодарејќи на истрајното залагање на УНХЦР (Агенцијата за бегалци на ООН) и здружението Млади правници од Македонија (МПМП), како и клучните законски реформи на државата и Собранието, Македонија во 2025 година стана првата земја во регионот што ги реши сите случаи на бездржавност настанати по распадот на Југославија. За Амита, оваа победа беше плод на години борба и надеж. Во 2012 година, таа ја сретна адвокатката Александра Ефремова од МПМП која го презеде нејзиниот случај. „Плачев и молев по институции, ништо не се случуваше", се потсетува Амита. Дури измените на Законот за државјанство во 2021 година ги отворија сите врати. „Александра ме повика: ‘Ќе станеш граѓанин.’ Плачев од среќа. Таа ми го продолжи животот.“
Пресуден момент: „Како да се родив повторно“ – Амита конечно ја доби личната карта и државјанството, сонувајќи патување кај сестрата
Денот кога конечно стана државјанин, во ноември 2023, Амита држела документи и тремор ѝ го обзел телото. „Како повторно да се родив. За прв пат можев да сонувам патување, да ја видам сестра ми. Како небото да се отвори над мене.“ Само од 2001 година, речиси 20 000 лица добиле државјанство, а измените во 2021 на Законот за државјанство конечно им овозможија правен излез на „невидливите“ од Југославија. До летото 2025, државните институции потврдија дека повеќе никој не е без државјанство поради распадот на СФРЈ – последните 317 добија достоинство и сигурност.
Нови предизвици: 147 лица, повеќето деца, сѐ уште чекаат државјанство поради нерегистрирано раѓање
Иако Македонија испиша регионална историја, предизвиците не исчезнаа. Остануваат уште 147 луѓе (главно деца) кои не добиле државјанство поради нерегистрирани раѓања. Напредокот е огромен, но само со превенција и цврста процедура за утврдување бездржавност ќе се спречат идни трагедии. "Редукцијата на бездржавноста е резултат на долгогодишна блиска соработка меѓу државата, УНХЦР, меѓународни организации, граѓанскиот сектор, медиумите и академијата. Македонија стана светски пример!" – Габриел Гуално де Годој, претставник на УНХЦР во Македонија.
Нова перспектива: „Понекогаш заборавав што значи среќа – сега можам да си дозволам лек, патување, роденден, прегратка од семејството“
За Амита, државјанството е повеќе од правен статус. Со матична карта во рака, таа конечно може да купи лекови, да аплицира за пасош, да ја посети сестрата во странство и да ужива во роденденски изненадувања од снаата. „Летам од среќа, јас сум најсреќната жена, како да летам во облаци“, вели таа. На 55 години, како горда баба, конечно има иднина без правна неизвесност за своите блиски.
Порака до сите без државјанство: Никогаш не губете надеж – државјанството носи достоинство и слобода што ја чекав цел живот
„На секој што е без државјанство би му порачала: никогаш не губете надеж. Јас се преродив кога станав граѓанин.“ За Амита, државјанството не е парче хартија, туку отворен пат до достоинство, припаѓање и слобода. Нејзината борба се вклопува во приказната за исклучителната истрајност на илјадници луѓе ширум светот кои уште се борат за својот глас и иднина.
